e-Rachunkowość – szczupła, zwinna i oparta na projektach

Wyłaniający się nowy model tzw. e-rachunkowości (hybrydowego połączenia wykorzystania kompetencji profesjonalistów i rozwiązań technicznych) charakteryzuje się w szczególności przenikaniem do środowiska pracy wzorców i metod działania rozwiniętych w obszarze IT[1]. Artykuł ma na celu zwrócenie uwagi na zmieniający się sposób pracy specjalistów rachunkowości. Przedstawiono w nim trzy trendy określane jako rachunkowość szczupła, zwinna i oparta na projektach. Dobrym przykładem ilustrującym znaczenie tych zmian są doświadczenia przedsiębiorstw związane z wdrażaniem KSeF.

KSeF jako fundament transformacji cyfrowej rachunkowości

Transformacja cyfrowa rachunkowości zachodzi w podmiotach gospodarczych od wielu lat. Zastosowanie systemów finansowo-księgowych (FK), elektroniczny obieg dokumentów i raportowanie online stały się już standardem. Wszystkie te rozwiązania doprowadziły do digitalizacji i częściowej automatyzacji rachunkowości pojedynczych podmiotów, tworząc warunki do dalszego rozwoju. Kolejna faza transformacji cyfrowej w Polsce jest obecnie silnie stymulowana wprowadzeniem KSeF. Ta platforma elektroniczna zapewnia powszechną standaryzację, cyfryzację i archiwizację faktur wystawianych przez podmioty gospodarcze. Jest to przedsięwzięcie w wielu aspektach przełomowe, stanowiące rodzaj wspólnego „eksperymentu” zarówno dla regulatora, jak i szerokiej rzeszy użytkowników platformy.

Regulacjom towarzyszy wdrażanie określonych technologii, do których podmioty muszą się dostosować, integrując własne systemy. Zmiany są wprowadzane stopniowo, przy rzadko wcześniej dopuszczanej przez regulatora tolerancji dla przejściowych niepowodzeń. Obecne rozwiązania będą sukcesywnie obejmować coraz szerszy zakres podmiotów i rodzajów działalności, tworząc fundament rachunkowości na poziomie krajowym. Rozwiązania technologiczne KSeF umożliwiają korzystanie z systemu użytkownikom o zróżnicowanej skali działalności. Jednocześnie należy oczekiwać systematycznych aktualizacji platformy oraz rozszerzania jej funkcjonalności wraz z rozwojem technologii i zmianami regulacyjnymi.

Wprowadzenie KSeF przyspieszyło hybrydyzację rachunkowości na poziomie podmiotów gospodarczych. Stało się impulsem do wdrażania bardziej zaawansowanych rozwiązań technologicznych, analizy i rekonstrukcji procesów FK oraz refleksji nad strategicznymi kierunkami rozwoju systemów, jeszcze ściślej łączących pracę ludzi z rozwiązaniami IT. Zasygnalizowało również zmianę roli profesjonalistów w kierunku projektowania i nadzorowania szeroko pojętych procesów informacyjnych dostosowanych do zmieniających się wymagań (także technologicznych). Równolegle wzrosły oczekiwania dotyczące wykorzystania sztucznej inteligencji w rachunkowości.

Wszystkie te doświadczenia zwracają uwagę na trzy wyzwania. Pierwsze odnosi się do zmiany orientacji rachunkowości – od tradycyjnego dążenia do wiernego odwzorowania operacji gospodarczych w kierunku efektywnego zaspokajania zmieniających się potrzeb informacyjnych różnych grup odbiorców. Drugie wyzwanie dotyczy odejścia od traktowania rachunkowości jako obszaru wymagającego szczególnej ostrożności, dokładności, a także powielania zasad odwzorowania z poprzednich okresów. Zamiast tego zasadne jest jej postrzeganie jako integralnego elementu działalności gospodarczej, który powinien szybko reagować na zmiany rynkowe, spełniać określone potrzeby biznesowe i funkcjonować w warunkach ryzyka. Trzecie wyzwanie obejmuje przesunięcie zaangażowania i kompetencji kadry z rutynowych, merytorycznie wydzielonych i okresowo powtarzalnych czynności na realizację złożonych projektów zmian w hybrydowym systemie rachunkowości, wykonywanych we współpracy z użytkownikami informacji oraz specjalistami IT. Zmiany te prowadzą do wyłaniania się nowych sposobów pracy w rachunkowości. Odpowiedzią na powyższe wyzwania są w szczególności trzy kierunki rozwoju współczesnej e-rachunkowości: rachunkowość szczupła, zwinna i oparta na projektach.

Wyszczuplanie rachunkowości

Rachunkowość łącząca pracę ludzi i technologie informatyczne wymaga aktywnego zarządzania. Kluczowym wyzwaniem jest znalezienie kompromisu między zmieniającymi się oczekiwaniami informacyjnymi a kosztami realizacji procesów FK. Określenie „szczupła” odzwierciedla dążenie do utrzymania racjonalnych kosztów rachunkowości oraz jakości adekwatnej do potrzeb i możliwości danego podmiotu. Pojęcie to wywodzi się z koncepcji szczupłego zarządzania, która ze sfery produkcyjnej została przeniesiona do procesów biznesowych.

Cechą charakterystyczną tego podejścia jest horyzontalna orientacja, tj. postrzeganie rachunkowości jako zbioru procesów podlegających ciągłemu doskonaleniu. Na te procesy składają się dwie grupy czynności. Czynności zasadnicze tworzą umowny strumień wartości, niezbędny do wygenerowania i dostarczenia istotnej informacji. Drugą grupę stanowią czynności towarzyszące procesowi, które nie tworzą wartości i są określane jako marnotrawstwo. Szczupłe zarządzanie rachunkowością oznacza aktywne kształtowanie strumienia wartości przy jednoczesnym dążeniu do eliminacji marnotrawstwa.

Wyszczuplanie rachunkowości opiera się na pięciu kluczowych zasadach:

1. Definiowanie wartości: W centrum uwagi są biznesowe/regulacyjne efekty procesów rachunkowości. Należy zatem w pierwszej kolejności zdefiniować, kto jest adresatem i jaki potencjał wartości (korzyści) tworzą określone procesy dla docelowych odbiorców. Ten etap dostarcza także wiedzy o ograniczeniach kosztowych realizacji procesów, które powinny pozostać na docelowym poziomie adekwatnym do wartości.
2. Mapowanie strumienia wartości: Procesy są wizualizowane i dekomponowane na poziom czynności. Analizuje się je w powiązaniu z wartością tworzoną dla odbiorców, wyodrębniając trzy grupy czynności: tworzące wartość, nietworzące wartości, lecz niezbędne, oraz zbędne. Doskonalenie procesów na tym etapie polega na eliminowaniu czynności zbędnych oraz ograniczaniu czynności nietworzących wartości, lecz niezbędnych.
3. Tworzenie przepływu: Celem jest przeprojektowanie procesów i zapewnienie płynności ich realizacji z uwzględnieniem dostępnych zasobów, a szczególnie ludzi i systemów IT. W trybie cyklicznych rozliczeń księgowych jest to trudne wyzwanie, które może wymagać wykorzystania specjalistycznych narzędzi analitycznych.
4. Dostosowanie do zapotrzebowania: Kluczowym etapem jest dostosowanie wartości i kosztów procesów. Obejmuje on przeprojektowanie procesów i często prowadzi do eliminacji, uproszczenia, zastąpienia, zmniejszenia częstotliwości wykonania wybranych procesów. W ten sposób rachunkowość jest dostosowywana do możliwości podmiotu.
5. Dążenie do doskonałości: Cały cykl doskonalenia jest prowadzony w trybie systematycznych przeglądów i inicjatyw, w które zaangażowani są wykonawcy procesów wspierani przez zarządzających.

Warto podkreślić, że doskonalenie procesów nie musi od razu oznaczać radykalnej rekonstrukcji działalności czy zastosowania zaawansowanej technologii. Z założenia odbywa się raczej w formule drobnych kroków poprawiających jakość i ograniczających koszty procesów.

Ważną składową tych działań jest analityka procesów. Ta „rachunkowość” rachunkowości stanowi zbiór mierników wykorzystywanych do monitorowania i doskonalenia procesów. Pomiarem obejmuje się kluczowe parametry procesów: liczbę wystąpień, odsetek błędów, wydajność, koszty, terminowość itp. Wartości mierników służą do kwalifikowania procesów do zmian, wyznaczania kierunków ich doskonalenia oraz oceny efektów wprowadzonych usprawnień. Specjaliści rachunkowości pełnią funkcję analityków procesów. Obejmują analizą także aktywności osób spoza pionu finansowego, dostawców oraz użytkowników informacji, integrując dane pochodzące z różnych systemów informacyjnych.

Ideę szczupłego podejścia ilustruje przykład wprowadzenia nowego wirtualnego robota automatyzującego element procesu. W tabeli zestawiono wzorzec postępowania, który sugeruje cykliczne monitorowanie efektów i wdrażanie tego usprawnienia w formie powtarzających się kroków (tzw. cykl PDCA, Plan-Do-Check-Act).

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że doskonalenie rachunkowości jest obecnie osiągane przede wszystkim poprzez automatyzację, której towarzyszy optymalizacja przebiegu procesów. W pierwszej kolejności wyszczuplenie następuje w drodze wykorzystania algorytmów przejmujących powtarzalne czynności. Prawidłowo wdrożona automatyzacja regułowa obniża koszty i ryzyko błędów – algorytm ma jasno wyznaczone zasady postępowania i bezsprzecznie się ich trzyma. Zastosowanie elementów sztucznej inteligencji pozwala natomiast zautomatyzować przypadki, które nie są oczywiste, wymagają analizy i podjęcia decyzji na podstawie bieżących danych kontekstowych. Wdrażanie tych rozwiązań sprawia, że następuje stopniowe „wychodzenie księgowych z procesów” i ich autonomizacja. Wszystkie te zautomatyzowane i realizowane przez ludzi procesy muszą być wzajemnie koordynowane i podlegać ewolucji. Ten element pozostaje obecnie w kompetencjach profesjonalistów rachunkowości.

Podejście zwinne

Rachunkowość podmiotu, tak jak inne sfery jego działalności, musi być nie tylko szczupła, lecz także przygotowana do szybkiego reagowania na zmienność i nieprzewidywalność otoczenia. Tradycyjne cykle szczegółowo dopracowanych zmian, wdrażanych w okresach bilansowych, nie spełniają już aktualnych wymagań. Zmiany regulacji dotyczących raportowania, zmienność i tymczasowość wymagań biznesowych, aktualizacje oraz awarie systemów informatycznych, a także konieczność integracji kolejnych technologii to tylko najczęstsze sytuacje, na które trzeba odpowiednio szybko reagować.

Zwinność to pojęcie wywodzące się z metodyk zarządzania projektami informatycznymi. Szybkość reakcji osiąga się przez dzielenie dużych zmian na mniejsze, wprowadzane stopniowo rozwiązania. Podobnie jak w szczupłym podejściu, podstawą zwinności są małe kroki i iteracje. Pozwala to na uniknięcie paraliżu decyzyjnego przy złożonych problemach czy oczekiwaniach.

Cechą wyróżniającą to podejście jest przyzwolenie na stosowanie niedoskonałych i przejściowych rozwiązań, na popełnianie błędów, ale też ich szybkie korygowanie. W rachunkowości oznacza to budowanie uproszczonych rozwiązań, które są „wystarczająco dobre” na dany moment, a następnie ich doskonalenie na podstawie zebranych doświadczeń. Pozwala to tworzyć stopniowo zaawansowane rozwiązania, przy jednoczesnym szybkim reagowaniu na bieżące potrzeby. W trakcie stosowania wstępnych rozwiązań może się okazać, że nawet uproszczone metody rozwiązania problemu są wystarczające do osiągnięcia założonego celu.

Rachunkowość zwinna funkcjonuje na podstawie następujących zasad:

1. Szybkie reagowanie na zmiany: Pracę nad rozwiązaniem problemu rozpoczyna się od pomysłu na najprostszy sposób jego rozwiązania w małej skali. Testowanie tego pomysłu umożliwia wstępne radzenie sobie z problemem, a jednocześnie dopracowywanie rozwiązania.
2. Iteracyjność działań: Duże i złożone zmiany w procesach są dzielone na mniejsze etapy, w ramach których rozwiązanie jest stopniowo dopracowywane w krótkich cyklach (tzw. sprintach). Po zakończeniu każdego cyklu analizowane są uzyskane rezultaty, co pozwala na dalszy rozwój bardziej zaawansowanego i stabilnego rozwiązania – aż do uzyskania satysfakcjonujących efektów.
3. Eksperymentowanie i prototypowanie rozwiązań: Istotą doskonalenia jest nieustanne testowanie kolejnych rozwiązań w ograniczonej skali w trakcie ich dopracowywania, często także pilotażowo w mniejszej skali przed ich wdrożeniem w całej organizacji. Dzięki temu możliwe jest szybkie identyfikowanie problemów niewidocznych na początkowym etapie prac.
4. Uczenie się na podstawie doświadczeń: Każdy cykl działań dostarcza nowych informacji o skuteczności zastosowanych rozwiązań. Analiza tych doświadczeń umożliwia systematyczne doskonalenie procesów rachunkowości oraz zbieranie doświadczeń przydatnych przy kolejnych inicjatywach.
5. Współpraca interdyscyplinarna: Monitorowanie i doskonalenie rozwiązań informacyjnych wymagają szybkich konsultacji ze sferą operacyjną oraz IT. Aby były one skuteczne, trzeba zadbać o relacje między wszystkimi działami, budując w ten sposób zrozumienie oraz burząc dzielące je bariery komunikacyjne i organizacyjne.

Podejście zwinne wymaga zatem bardzo dobrych kompetencji komunikacyjnych, umiejętności pracy zespołowej i wysokiej inteligencji emocjonalnej. Decyzje o zmianach powinny być oczywiście podejmowane na bazie przyjętej strategii, jednak zrozumienie perspektywy poszczególnych interesariuszy jest kluczowe dla wprowadzania szybkich zmian. Transparentność, otwartość i wzajemne zrozumienie pomagają ograniczać bariery zmian, zarówno mentalne (np. obawy przed zmianą), jak i organizacyjne (np. niespójne cele indywidualne).

Dobrym przykładem ilustrującym wymaganą zwinność są doświadczenia jednego z podmiotów wdrażającego KSeF. Zmiany terminów, ewoluujące specyfikacje techniczne oraz niejasne regulacje sprawiły, że nie było możliwe zaplanowanie wszystkich działań z góry. Za realizację wdrożenia odpowiadał interdyscyplinarny zespół, który opracowywał i stopniowo wprowadzał zmiany we współpracy z dostawcami oprogramowania. W pierwszej kolejności, dzięki licznym testom, rozwiązano problemy techniczne integracji KSeF z wewnętrznym systemem SAP. Następnie opracowano i wypróbowano w małej skali nowy obieg e-dokumentów oraz zdefiniowano wymagania merytoryczne i organizacyjne. Nowe propozycje wprowadzano stopniowo z założeniem selektywnego zachowania przez pewien okres podwójnego obiegu (e-faktury i faktury w PDF).

Po wstępnych testach i rozpoczęciu obowiązywania przejściowych procedur skoncentrowano się na monitorowaniu najczęściej powtarzających się problemów z wystawianiem i księgowaniem e-faktur. Następnie rozpoczęto przygotowania do zwiększenia skali realizacji zmodyfikowanych procesów w momencie rozszerzania zakresu obowiązywania KSeF oraz wypracowania ścieżek postępowania w przypadku problemów technicznych. Zaplanowano też kolejne działania służące stabilizacji nowych rozwiązań oraz dalszemu wykorzystaniu potencjału automatyzacji procesów FK.

Sytuacja ta dobrze ilustruje istotę zwinnej rachunkowości, polegającą na iteracyjnym wdrażaniu rozwiązań, szybkim reagowaniu na pojawiające się problemy oraz ciągłym doskonaleniu procesów w odpowiedzi na zmieniające się uwarunkowania technologiczne i regulacyjne. Podejście to należy rozszerzyć na sferę spełniania wymagań biznesowych. Wprowadzenie określonego zapotrzebowania na określoną informację zarządczą oznacza konieczność zastosowania podobnego podejścia przez zespół specjalistów ze sfery operacyjnej, rachunkowości i IT. Zwinność wymaga więc zmiany mentalnej. Nie wszystkie zmiany mogą być starannie przewidziane i zaplanowane, co stoi w sprzeczności z tradycyjną zasadą staranności, ostrożności i pełnej kontroli, tak silnie zakorzenioną w profesjach rachunkowości.

Podejście projektowe

Trzecim kierunkiem rozwoju e-rachunkowości jest jej projektyfikacja[2], czyli rosnący udział projektów w działalności działów FK. Wymagana zmiana rytmu i sposobu pracy wynika z przejmowania przez systemy IT rutynowych i powtarzalnych czynności, co prowadzi do przesunięcia zaangażowania kadry na realizację działań rozwojowych. W tym podejściu każda istotna zmiana – czy to wdrożenie nowego systemu, czy też automatyzacja określonego procesu, czy reorganizacja obiegu dokumentów – jest traktowana jako odrębny projekt wymagający specyficznego zarządzania.

Cechami projektów są unikalność i tymczasowość, wiążące się z koniecznością odmiennego podejścia niż w przypadku powtarzalnych procesów. W rachunkowości, podobnie jak w innych obszarach działalności podmiotu, projekty są skierowane na poprawę efektywności. Wymagają jasno określonych, strategicznie ukierunkowanych celów, alokowania potrzebnych zasobów oraz koordynacji pracy specjalistów z wielu zakresów. Szczegółowy przebieg projektów może się różnić w zależności od ich skali i zakresu. W praktyce większość inicjatyw transformacyjnych w rachunkowości przebiega jednak według podobnego schematu obejmującego kilka podstawowych etapów. Pominięcie któregoś z nich może prowadzić do niedopasowania projektowanego rozwiązania do potrzeb organizacji.

1. Inicjowanie projektu: Obejmuje identyfikację wyzwania i wstępne poszukiwanie rozwiązania wraz z decyzją o kierunku technologicznym (np. wybór systemu z rynku, budowanie systemu indywidualnego, wdrożenie dodatkowej funkcjonalności). Niekiedy jest to proces wymagający analizy potrzeb, weryfikacji dostępnych rozwiązań oraz porównania ofert. Ostatecznie decyzja o realizacji przedsięwzięcia i przyjętym kierunku powinna zostać sformalizowana w postaci uzasadnienia biznesowego, które zestawia korzyści, koszty i nakłady oraz pozwala ocenić realny wpływ planowanej inicjatywy na organizację i jej efektywność.
2. Analiza wymagań: Konieczne jest zapewnienie pełnego zrozumienia między działem inicjującym projekt (np. działem księgowości) a innymi specjalistami, którzy współrealizują projekt (głównie IT). Wszystkie ustalenia warto spisać w formalnej dokumentacji, aby uniknąć nieporozumień na dalszych etapach projektów.
3. Rozwój funkcjonalności w środowisku testowym: W tym etapie prac uczestniczą głównie przedstawiciele IT, jednak czasem angażują oni użytkowników rozwiązań w dodatkowe wyjaśnienia, przygotowywanie danych testowych lub prezentacje wersji demo rozwijanych funkcjonalności. Takie działania mają na celu zapewnienie lepszej zgodności produktu z wymaganiami projektu oraz przyspieszenie dostarczenia docelowego rozwiązania.
4. Testy akceptacyjne użytkowników: Procedura testów w projektach informatycznych jest złożona i obejmuje kilka rodzajów testów mających na celu zapewnienie spójności i wydajności rozwiązania. Skupiając się jednak na styku działów, kluczowe znaczenie mają testy użytkowników. Ten rodzaj testów polega na szczegółowej weryfikacji dostarczonej funkcjonalności na podstawie dokumentacji z etapu drugiego. Testowanie może przebiegać w kilku iteracjach, jednak korygowane powinny być tylko niezgodności z wymaganiami (opisanymi w dokumentacji). Nowe pomysły są traktowane jako wnioski o zmianę, ponieważ mogą wpływać na budżet i wymagają dodatkowej decyzji.
5. Wdrożenie produkcyjne i stabilizacja: Po potwierdzeniu funkcjonalności w testach dział odpowiedzialny za zmieniany proces wyznacza termin wdrożenia produkcyjnego zgodnie ze swoim cyklem operacyjnym i założeniami. Wdrożenie produkcyjne zwykle wiąże się ze wzmożoną obserwacją, zarówno po stronie użytkowników, jak i IT.
6. Utrzymanie i rozwój: Po przekazaniu rozwiązania do eksploatacji dostawcy rozwiązania przechodzą w tryb wsparcia. Zgodnie z ustalonymi warunkami reagują na zgłoszenia błędów i propozycje zmian, które mogą zostać uwzględnione w tzw. mapie drogowej rozwiązania.

Specjaliści z zakresu rachunkowości mogą w projektach zmian pełnić różne funkcje organizacyjne. Kluczowe znaczenie ma sponsor projektu, który podejmuje decyzję o jego realizacji i zapewnia zasoby finansowe. Istotną rolę odgrywa również właściciel biznesowy rozwiązania odpowiedzialny za określenie wymagań oraz nadzorowanie dostarczanej wartości. W realizacji projektów uczestniczą także użytkownicy końcowi oraz inni interesariusze biznesowi, których procesy są powiązane z wdrażanym rozwiązaniem. Po stronie technicznej projekty są realizowane przez zespoły IT obejmujące analityków, programistów oraz specjalistów odpowiedzialnych za testowanie i utrzymanie systemów. Współpraca tych grup wymaga szczególnie dobrej komunikacji, ponieważ wiedza merytoryczna dotycząca rachunkowości musi pochodzić przede wszystkim z działów FK.

W podejściu projektowym rachunkowość przestaje być odizolowaną wyspą, a staje się aktywnie współkształtowanym segmentem działalności całego podmiotu, kluczowym komponentem systemów informatycznych oraz ważnym obszarem współpracy interdyscyplinarnej. Wymaga systematycznych analiz prowadzonych z perspektywy efektywności organizacji oraz strategicznego kierunku rozwoju rachunkowości.

Kluczowym warunkiem powodzenia tych inicjatyw jest wyjście poza ramy pracy działów FK i zapewnienie elastycznych rozwiązań organizacyjnych (takich jak projekty) umożliwiających współpracę z użytkownikami rachunkowości oraz zespołami IT. Dopiero integracja wiedzy merytorycznej, operacyjnej i technologicznej pozwala projektować rozwiązania, które nie tylko spełniają wymagania regulacyjne, lecz także realnie wspierają rozwój organizacji i całościową transformację cyfrową.

Podkreślić należy, że w praktyce współczesnych przedsiębiorstw rachunkowość nie ma wyłącznie charakteru powtarzalnego ani wyłącznie projektowego. Obie te sfery wzajemnie się przenikają i uzupełniają. Z jednej strony procesy FK obejmują rutynowe działania związane z ewidencją zdarzeń gospodarczych, rozliczeniami oraz okresowym raportowaniem. Z drugiej coraz częściej podejmowane są projekty zmian, których celem jest usprawnienie tych procesów, wdrażanie nowych narzędzi technologicznych, automatyzacja czynności czy dostosowanie systemów informacyjnych do zmieniających się regulacji i potrzeb biznesu. Projekty te nie funkcjonują w oderwaniu od działalności operacyjnej, lecz są z nią ściśle powiązane, powstają na podstawie doświadczeń z codziennej praktyki i prowadzą do jej stopniowego doskonalenia. Dzięki temu organizacja może jednocześnie utrzymywać stabilność podstawowych procesów rachunkowości oraz rozwijać je i adaptować do nowych warunków funkcjonowania. Takie podejście sprzyja zarówno zwiększaniu efektywności procesów, jak i budowaniu zdolności do szybkiego reagowania na zmiany w otoczeniu regulacyjnym, technologicznym i rynkowym.

Podsumowanie

Przedstawione trzy kierunki zmian nie wyczerpują całego spektrum transformacji cyfrowej współczesnej rachunkowości. Dynamiczny rozwój technologii, zmiany regulacyjne oraz ewoluujące modele prowadzenia działalności gospodarczej sprawiają, że zakres tych przemian będzie się rozszerzał. Wskazane podejścia można jednak traktować jako istotne orientacje rozwojowe, które pomagają lepiej dostosować rachunkowość do współczesnych realiów. Koncentrują działania kadry na zwiększaniu efektywności procesów, zdolności do szybkiej adaptacji oraz umiejętności zarządzania zmianą w organizacjach, w których coraz większą rolę odgrywają technologie informatyczne oraz współpraca interdyscyplinarna.

Rachunkowość może zatem nie tylko spełniać swoje tradycyjne funkcje informacyjne i kontrolne, lecz także aktywnie wspierać przedsiębiorstwa w procesie dostosowywania się szybko zmieniających się warunków prowadzenia działalności gospodarczej. Szczupłość, zwinność i umiejętność wprowadzania zmian wydają się szczególnie ważne w obliczu obserwowanych gwałtownych wstrząsów geopolitycznych powodujących silne zawirowania ekonomiczne. Pośrednio bowiem tworzą one fundament budowania potencjału odporności przedsiębiorstw w obliczu nieprzewidywalności przyszłości.