Instrumenty finansowe w krajowych regulacjach rachunkowości (cz. XII) – zabezpieczenie wartości godziwej

W rozporządzeniu MF z 17.11.2024 r. w sprawie uznawania i metod wyceny oraz ujawniania i prezentacji instrumentów finansowych (DzU poz. 1750, dalej rozporządzenie) wyróżniono trzy rodzaje zabezpieczeń:

• zabezpieczenie wartości godziwej,
• zabezpieczenie przepływów pieniężnych,
• zabezpieczenie udziałów w aktywach netto jednostek zagranicznych, których działalność nie stanowi integralnej części działalności jednostki.

Najczęściej występują dwa pierwsze rodzaje zabezpieczeń, przy czym zabezpieczenie przepływów pieniężnych[1] wydaje się być bardziej „dostosowane” do potencjalnych oczekiwań jednostek, może być też szerzej wykorzystywane niż zabezpieczenie wartości godziwej.

Jak już o tym była mowa w poprzedniej części artykułu[2]:

• zabezpieczenie wartości godziwej oznacza ograniczanie zagrożenia wpływu na wynik finansowy zmian wartości godziwej, wynikających z określonego ryzyka związanego z wprowadzonymi do ksiąg rachunkowych aktywami i zobowiązaniami lub określoną ich częścią,
• zabezpieczenie przepływów pieniężnych oznacza ograniczanie zagrożenia wpływu na wynik finansowy zmian w przepływach pieniężnych, wynikających z określonego ryzyka związanego z wprowadzonymi do ksiąg rachunkowych aktywami i zobowiązaniami, uprawdopodobnionymi przyszłymi zobowiązaniami lub planowanymi transakcjami.

Należy jednocześnie podkreślić, że chociaż w rozporządzeniu bezpośrednio wskazuje się, iż zabezpieczenie uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań oraz planowanych przyszłych transakcji[3] stanowi co do zasady zabezpieczenie przepływów pieniężnych, to zgodnie z jego § 31 ust. 6 jednostka może rozliczać zabezpieczenie uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań jako zabezpieczenie wartości godziwej[4]. Zabezpieczenie uprawdopodobnionego przyszłego zobowiązania dotyczy bowiem często ograniczenia ryzyka zmian wartości godziwej. Niemniej jest to wybór dokonywany na poziomie przyjętej polityki rachunkowości (takie rozwiązanie musi być konsekwentnie stosowane do wszystkich zabezpieczeń uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań), a informacja o dokonanym wyborze musi być zamieszczona również w dokumentacji powiązania zabezpieczającego. W przypadku zabezpieczenia planowanych przyszłych transakcji są natomiast stosowane (bez opcji wyboru) zasady określone dla zabezpieczenia przepływów pieniężnych.

Kiedy wykorzystuje się zabezpieczenie wartości godziwej

Najczęstszym przypadkiem, w jakim ten rodzaj zabezpieczenia znajduje zastosowanie, jest zabezpieczenie wartości godziwej posiadanych instrumentów kapitałowych (akcji/udziałów innych jednostek). Z uwagi na łatwość określenia wartości godziwej pozycji zabezpieczanej z reguły chodzi o akcje notowane na rynku. Zabezpieczenie wartości godziwej akcji/udziałów jednostek, które nie są notowane na aktywnym rynku, jest oczywiście możliwe, problematyczne może być natomiast wiarygodne oszacowanie tej wartości – takie instrumenty w świetle rozporządzenia są najczęściej wyceniane w cenie nabycia.

Innymi przykładami pozycji zabezpieczanych w zabezpieczeniu wartości godziwej są aktywa i zobowiązania finansowe o stałym oprocentowaniu.

Z reguły zabezpieczana jest wartość godziwa aktywów już posiadanych przez jednostkę. Rozporządzenie pozwala też jednak na zabezpieczenie wartości godziwej takich aktywów, co do nabycia/sprzedaży których zawarto wiążącą umowę (jest to wtedy zabezpieczenie uprawdopodobnionego przyszłego zobowiązania do nabycia/sprzedaży aktywów, ale rozliczane według zasad zabezpieczenia wartości godziwej).

Zabezpieczana może być też wartość godziwa niefinansowych składników aktywów, o ile możliwe jest wiarygodne ustalenie tej wartości. Niemniej jednak przyjęty w rozporządzeniu sposób wykazywania skutków zabezpieczenia wartości godziwej podaje w wątpliwość zasadność zastosowania tego rodzaju zabezpieczenia, gdy pozycję zabezpieczaną stanowi niefinansowy składnik aktywów. Warto przypomnieć, że rozporządzenie MF z 12.12.2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych (tekst jedn. DzU z 2017 r. poz. 277) pierwotnie definiowało zabezpieczenie wartości godziwej jako zabezpieczenie wartości godziwej aktywów (zobowiązań) finansowych. Dopiero w lutym 2002 r. wprowadzono rozwiązanie zgodne z obecnie obowiązującym, w którym możliwość zabezpieczenia wartości godziwej nie jest ograniczona do finansowych składników aktywów (zobowiązań).

Ujęcie w księgach rachunkowych

Zgodnie z § 36 ust. 1 rozporządzenia w przypadku zabezpieczenia wartości godziwej zyski lub straty z wyceny instrumentu zabezpieczającego w wartości godziwej (lub z wyceny składnika walutowego instrumentu zabezpieczającego niebędącego instrumentem pochodnym) ujmuje się w księgach rachunkowych jako przychody lub koszty finansowe okresu sprawozdawczego. Również skutki przeszacowania pozycji zabezpieczanej, spowodowane określonym ryzykiem poddanym zabezpieczeniu, odpowiednio podwyższające lub pomniejszające wartość tej pozycji wykazaną w księgach rachunkowych, zalicza się do przychodów lub kosztów finansowych okresu sprawozdawczego.

Należy podkreślić, że w ten sposób ujmuje się także skutki zmian wartości godziwej zarówno pozycji zabezpieczanej, dla której skutki przeszacowania w innych okolicznościach (tj. gdyby rachunkowość zabezpieczeń nie była stosowana) byłyby odniesione na kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny, jak i pozycji wycenianych przez jednostkę w cenie nabycia.

Warto zauważyć (o czym była mowa w poprzedniej części artykułu), że aby możliwe było stosowanie zasad rachunkowości zabezpieczeń, zabezpieczenie nie musi być w 100% skuteczne. Skutki zmian wartości godziwej instrumentu zabezpieczającego w części stanowiącej nie w pełni skuteczne zabezpieczenie zostaną natomiast i tak ujęte w rachunku zysków i strat jako przychody lub koszty finansowe.

W rozporządzeniu nie wskazano bezpośrednio, w jakiej pozycji szczegółowej należy je wykazywać. Można zatem uznać, że również będą to przychody lub koszty finansowe z tytułu aktualizacji wartości aktywów finansowych[5]. Ponieważ w rozporządzeniu nie ma mowy o możliwości kompensaty skutków zmian wartości pozycji zabezpieczanej oraz instrumentu zabezpieczającego, wydaje się, że powinny zostać wykazane zarówno przychody, jak i koszty.

Kilka istotnych kwestii

Analizując przedstawione zasady, trzeba zwrócić szczególną uwagę na kilka aspektów.

Po pierwsze, rozporządzenie stanowi, że zgodnie z zasadami rachunkowości zabezpieczeń rozlicza się te zmiany wartości godziwej, które wynikają z ryzyka poddawanego zabezpieczeniu. W większości przypadków będzie to odzwierciedlało całość zmian wartości godziwej określonej pozycji, ponieważ zmiana tej wartości wynika wyłącznie z jednego rodzaju ryzyka albo (zazwyczaj w przypadku zabezpieczania niefinansowych składników aktywów) zabezpieczenie jest wyznaczone jako zabezpieczenie przed wszystkimi rodzajami ryzyka.

Po drugie, zabezpieczeniu mogą podlegać składniki aktywów (zobowiązań), które w innych okolicznościach (gdyby nie była stosowana rachunkowość zabezpieczeń) nie byłyby wyceniane w wartości godziwej. Przepis wprost odwołuje się do pozycji wycenianych w cenie nabycia, nie formułuje też wyraźnie warunku, który dopuszczałby stosowanie rachunkowości zabezpieczeń jedynie pozycji wycenianych w wartości godziwej.

Po trzecie, w przypadku zabezpieczenia całości ryzyka zmian wartości godziwej niefinansowego składnika aktywów, który w innych okolicznościach podlegałby wycenie np. w cenie nabycia, zmiany jego wartości godziwej (i instrumentu zabezpieczającego) będą odniesione na przychody lub koszty finansowe, co (jak wskazano wcześniej) oznacza, że skutki zarządzania ryzykiem są wykazywane w rachunku zysków i strat jako działalność finansowa.

Wydaje się, że prawodawca w takiej sytuacji za bardziej istotne uznaje odzwierciedlenie faktu wykorzystania instrumentów finansowych (instrumentami zabezpieczającymi są w większości przypadków instrumenty pochodne) niż faktu, że jednostka ogranicza ryzyko związane ze swoją podstawową działalnością operacyjną (przyjmując założenie, że zabezpieczane niefinansowe składniki aktywów są wykorzystywane na potrzeby działalności podstawowej).

Ponadto należy zwrócić uwagę, że przy zabezpieczeniu niefinansowych składników aktywów, na dzień bilansowy będą one wykazane w wartości, która faktycznie nie jest ani ceną nabycia (kosztem wytworzenia), ani wartością godziwą. Wartość bilansową pozycji zabezpieczanej będzie bowiem stanowić wartość, w jakiej dany składnik był ujęty w momencie rozpoczęcia zabezpieczenia, skorygowana o zmianę wartości godziwej.

Spółka Alfa ma zapas surowców, które zakupiła za 1000 zł. Są one wyceniane w cenie nabycia, stanowią jednak przedmiot obrotu na aktywnym rynku, a ich aktualna wartość godziwa (ustalona na podstawie notowań rynkowych) wynosi 1200 zł.

Alfa planuje w późniejszym okresie sprzedać zapas, ale nie zawarła jeszcze żadnej wiążącej umowy. Obawiając się możliwego spadku cen rynkowych, zawiera transakcję terminową (instrument pochodny), która będzie rozliczona netto, na sprzedaż surowców w określonym terminie po cenie 1300 zł. Zgodnie ze sporządzoną dokumentacją zabezpieczenie zostało ustanowione jako zabezpieczenie wartości godziwej zapasu surowców.

Oczekiwania Alfa odnośnie do spadku cen surowca okazały się trafne i na dzień bilansowy wartość godziwa zapasu wynosi 1100 zł (co oznacza obniżenie wartości godziwej o 100 zł), a wartość godziwa pochodnego instrumentu zabezpieczającego jest równa 100 zł (w przykładzie przyjęto 100-proc. skuteczność zabezpieczenia). Wartość bilansowa zapasu wynosić będzie 900 zł, co stanowi wartość w cenie nabycia (1000 zł) skorygowaną o zmianę wartości godziwej (obniżenie wartości o 100 zł).

Zmiany wartości godziwej pozycji zabezpieczanej oraz instrumentu zabezpieczającego zostaną wykazane odpowiednio jako przychody i koszty finansowe z tytułu aktualizacji wartości inwestycji[6]. W przypadku późniejszej sprzedaży takich zapasów (albo zużycia w ramach prowadzonej działalności) będą zatem ujęte niższe koszty (zużycia materiałów albo wartości sprzedanych towarów). Wpływ zmiany wartości godziwej zabezpieczanej pozycji zapasów może być wykazany na koncie korygującym – analogicznie jak zazwyczaj w księgowym ujęciu odpisów aktualizujących z tytułu utraty wartości. Do celów prezentacji w bilansie będzie natomiast przyjęte saldo takich dwóch powiązanych ze sobą kont.

Przyjmując w uproszczeniu, że do sprzedaży doszło wkrótce po dniu bilansowym, cena rynkowa pozostała na takim samym poziomie, a wartość godziwa instrumentu pochodnego nie uległa dalszej zmianie[7] – spółka Alfa w momencie sprzedaży zapasu (w przykładzie przyjęto sprzedaż za gotówkę) wykazałaby przychody ze sprzedaży (1100 zł) oraz koszt sprzedanych towarów (900 zł), tyle wynosiłaby bowiem ich wartość bilansowa. W wyniku rozliczenia instrumentu pochodnego spółka uzyskałaby wpływ 100 zł.

[6] W rozporządzeniu nie określono bezpośrednio, w jakiej pozycji należy wykazać skutki zmian wartości godziwej pozycji zabezpieczanej stanowiącej niefinansowy składnik aktywów, co wywołuje wrażenie, jakby prawodawca „zapomniał” o możliwości zabezpieczania wartości godziwej takich składników. O ile bowiem § 36 ust. 1 wskazuje, że skutki przeszacowania są zaliczane do przychodów lub kosztów finansowych, o tyle § 42 (określający zasady prezentacji instrumentów finansowych w bilansie oraz rachunku zysków i strat) odwołuje się jedynie do aktywów i zobowiązań finansowych.

[7] W rzeczywistości, nawet gdyby ceny rynkowe surowca stanowiącego pozycję zabezpieczaną nie uległy zmianie, wartość godziwa instrumentu pochodnego zmieniłaby się z uwagi na konieczność uwzględnienia wpływu wartości pieniądza w czasie przy jego wycenie na dzień bilansowy (byłaby zatem wartością zdyskontowaną).

Przedstawione zabezpieczenie wartości godziwej zapasów (czyli niefinansowego składnika aktywów) ilustruje specyfikę rachunkowości zabezpieczeń, która zmienia obraz sytuacji majątkowo-finansowej jednostki. Gdyby spółka nie stosowała rachunkowości zabezpieczeń, wartość zapasu pozostałaby na niezmienionym poziomie[8], a w wyniku finansowym ujęto by jedynie zysk z tytułu wyceny instrumentu pochodnego (czyli wynik finansowy byłby o 100 zł wyższy – nie zostałoby bowiem ujęte obniżenie wartości godziwej zabezpieczanych zapasów). W kolejnym okresie zysk ze sprzedaży zostałby ujęty w kwocie o 100 zł niższej. Stosując rachunkowość zabezpieczeń, wpływ zabezpieczanego ryzyka ujęto w pełni dopiero w okresie, w którym doszło do sprzedaży zapasów.

W przypadku zabezpieczania wartości godziwej składników aktywów (zobowiązań) finansowych, które podlegają wycenie według tego parametru, „efekt” stosowania rachunkowości zabezpieczeń byłby mniej „widoczny”. Pozycje zabezpieczane i tak są wówczas wyceniane w wartości godziwej, a skutki przeszacowań wykazywane jako przychody lub koszty finansowe z tytułu aktualizacji wartości inwestycji. Jedyna różnica wystąpiłaby w sytuacji, gdyby pozycję zabezpieczaną stanowił składnik zaklasyfikowany do aktywów finansowych dostępnych do sprzedaży, a jednostka przyjęłaby kapitałowy sposób ujmowania skutków przeszacowań wartości godziwej dla tej kategorii instrumentów finansowych.