Zamówienie-Koszyk
Dokończ - Edytuj - Anuluj

Droga Użytkowniczko, Drogi Użytkowniku, klikając AKCEPTUJĘ I PRZECHODZĘ DO SERWISU wyrazisz zgodę na to aby Rachunkowość Sp. z o.o. oraz Zaufani Partnerzy przetwarzali Twoje dane osobowe takie jak identyfikatory plików cookie, adresy IP, otwierane adresy url, dane geolokalizacyjne, informacje o urządzeniu z jakiego korzystasz. Informacje gromadzone będą w celu technicznego dostosowanie treści, badania zainteresowań tematami, dostosowania niektórych treści do lokalizacji z której jest odczytywana oraz wyświetlania reklam we własnym serwisie oraz w wykupionych przez nas przestrzeniach reklamowych w Internecie. Wyrażenie zgody jest dobrowolne.

Klikając w przycisk AKCEPTUJĘ I PRZECHODZĘ DO SERWISU wyrażasz zgodę na zapisanie i przechowywanie na Twoim urządzeniu plików cookie. W każdej chwili możesz skasować pliki cookie oraz ograniczyć możliwość zapisywania nowych za pomocą ustawień przeglądarki.

Wyrażając zgodę, pozwalasz nam na wyświetlanie spersonalizowanych treści m.in. indywidualne rabaty, informacje o wykupionych przez Ciebie usługach, pomiar reklam i treści.

AKCEPTUJĘ I PRZECHODZĘ DO SERWISU
account_circle
dehaze

Logowanie

e-mail:

hasło:

 

 

Logowanie za pomocą e-maila

Jeżeli nie pamiętasz hasła albo nie masz konta, to wyślemy na Twój e-mail wiadomość weryfikującą. Po kliknięciu w link z e-maila będziesz zalogowany na urządzeniu do chwili wylogowania.

e-mail:

Klikając w poniższy link, zgadzasz się na zapisanie podanych w formularzu danych i wykorzystywanie ich zgodnie z polityką przetwarzania danych dostępną w dokumencie ⇒Polityka przetwarzania danych osobowych (RODO)⇐

 

Logowanie do za pomocą e-maila

Sprawdzanie danych....

Szacowanie wartości godziwej aktywów niefinansowych

Radosław Ignatowski dr hab., prof. Uniwersytetu Łódzkiego, Katedra Rachunkowości, członek Komitetu Standardów Rachunkowości

Celem artykułu jest przedstawienie zasad wyceny aktywów niefinansowych w wartości godziwej na potrzeby rachunkowości (w tym sprawozdań finansowych) prowadzonej na podstawie ustawy o rachunkowości.

Od współczesnej sprawozdawczości finansowej oczekuje się wielu informacji zaspokajających potrzeby jej użytkowników. I choć ilość informacji o charakterze ściśle finansowym prezentowanych w sprawozdaniu finansowym (sf) maleje – wobec uzupełniania go o informacje o charakterze niefinansowym (niepieniężnym) – to jednak dostarczanie użytecznych informacji wyrażonych w pieniądzu wciąż należy uznać za priorytetowe. W myśl polskich przepisów o rachunkowości (uor wraz z aktami wykonawczymi w postaci rozporządzeń MF) podstawowym wymogiem, który powinny spełniać sf, jest rzetelne i jasne przedstawienie obrazu sytuacji majątkowej, finansowej oraz wyniku finansowego jednostki sprawozdawczej, głównie gospodarczej (art. 4 ust. 1 uor)(1).

(1) Znaczenie i sposób realizacji tej zasady wyjaśnia stanowisko Komitetu Standardów Rachunkowości w sprawie zasady rzetelnego i jasnego obrazu w realizacji przepisów art. 4 ust. 1 oraz ust. 1a i 1b ustawy o rachunkowości (DzUrz MF z 8.02.2018 r. poz. 7).

Jedną z kluczowych kwestii, warunkujących uznanie sf za rzetelnie i jasno przedstawiające obraz sytuacji jednostki, jest wiarygodna wycena jej zasobów, ich obciążeń oraz procesów gospodarczych, jakie w niej zachodzą. Wycena to działanie, które ma na celu pomiar w jednostkach pieniężnych wartości zasobów (składników majątkowych), zobowiązań i procesów przy zastosowaniu odpowiednich metod (podstaw) wyceny.

Zastosowanie danej metody zależy od momentu, na jaki jest przeprowadzana wycena, stąd powszechnie mówi się o:

  • wycenie początkowej – na moment ujęcia zasobu czy zobowiązania lub zaistnienia procesu, oraz
  • wycenie bilansowej – na moment późniejszy, zwykle na dzień sporządzenia sf, ale także na każdy inny, jeśli okoliczności wyraźnie wskazują, że wycena początkowa przestaje być wiarygodna (np. w razie utraty przez składnik majątkowy wartości ze względu na spadek jego wartości użytkowej).

Podstawą wyceny początkowej na potrzeby rachunkowości jest koszt, tj. cena transakcyjna, zapłacona za nabycie składnika aktywów lub otrzymana za przejęcie zobowiązania, bądź koszt wytworzenia produktu. W wielu przypadkach koszt ten stanowi także podstawę późniejszej wyceny bilansowej. Nie zawsze jednak można wiarygodnie ustalić cenę transakcyjną (koszt) bądź uznać, że stanowi ona najlepszy miernik wartości składnika aktywów lub zobowiązania na dany moment. Stąd niekiedy możliwe bądź konieczne jest zastosowanie w rachunkowości innych, alternatywnych mierników wartości. Zwykle jest to wartość teraźniejsza, do której zalicza się wartość godziwą, wartość użytkową, wartość zaspokojenia oraz koszt bieżący.

Przypomnijmy, że wartość zaspokojenia (fulfilment value) jest wartością bieżącą (zdyskontowaną) środków pieniężnych lub innych zasobów ekonomicznych, które jednostka sprawozdawcza spodziewa się wykorzystać do pokrycia zaciągniętych przez nią zobowiązań. Stanowi odpowiednik wartości użytkowej, odnoszącej się do aktywów, przez którą rozumie się wartość bieżącą (zdyskontowaną) przepływów pieniężnych lub innych korzyści ekonomicznych, których uzyskania jednostka oczekuje z tytułu użytkowania składnika aktywów i jego ostatecznego zbycia.

(2) Pełniejszą analizę zagadnienia (szczególnie w przypadku polskich uwarunkowań i regulacji), w tym istoty, analizy i stosowania różnych podejść do szacowania wartości godziwej (podejście majątkowe, dochodowe lub mieszane), zob. w: A. Mazur, Wartość godziwa – potencjał informacyjny, Difin, Warszawa 2011; W. Molenda, Wartość godziwa – zastosowanie i procedury ustalania, SKwP, Warszawa 2008; M. Frendzel, Przydatność informacyjna wartości godziwej jako podstawy pomiaru w rachunkowości i ograniczenia jej stosowania w praktyce, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2011; M. Jędrzejczyk, Estymacja wartości godziwej. Podejście symulacyjne, PWE, Warszawa 2011.

Z kolei przez koszt bieżący – w przypadku składnika aktywów – rozumie się koszt równoważnego składnika aktywów na dzień wyceny; obejmuje on kwotę, jaka zostałaby zapłacona na ten dzień, powiększoną o koszty transakcyjne, jakie zostałyby poniesione na ten dzień.

W artykule przedstawiono zasady wyceny aktywów niefinansowych w wartości godziwej przez jednostki, które prowadzą rachunkowość zgodnie z uor, czyli inne niż te, które na mocy art. 2 ust. 3 uor sporządzają sf zgodnie z międzynarodowymi standardami rachunkowości (MSSF), dopuszczonymi do stosowania w UE. Omówiono kluczowe problemy, wiążące się z szacowaniem i stosowaniem wartości godziwej(2).

Wartość godziwa jako podstawa wyceny aktywów niefinansowych

Wartość godziwa – jak wspomniano – stanowi jedną z możliwych podstaw wyceny aktywów, w tym niefinansowych. W tabelach 1 i 2 zestawiono dopuszczone w uor i innych regulacjach metody wyceny większości kategorii aktywów (z wyłączeniem innych niż udziały w obcych jednostkach aktywów finansowych, uznawanych za instrumenty finansowe), obejmujących także należności, w tym handlowe, oraz szczególne aktywa, np. wytworzone przez jednostkę filmy, oprogramowanie komputerowe, projekty typowe i inne produkty o podobnym charakterze, przeznaczone do sprzedaży (art. 34 ust. 3 uor) czy aktywa z tytułu odroczonego podatku dochodowego (art. 37 ust. 4 uor).

Tabela 1. Metody wyceny aktywów niefinansowych na moment ich początkowego ujęcia

Podstawa wyceny Kategoria aktywów Podstawa prawna
Koszt (cena nabycia, cena zakupu, koszt wytworzenia) zakupione lub wytworzone:
  • zapasy rzeczowe
  • środki trwałe, w tym środki trwałe w budowie
  • wartości niematerialne i prawne (wnip)
  • inwestycje w nieruchomości
  • inwestycje w wnip
  • inwestycje długoterminowe
  • udziały w jednostkach podporządkowanych
  • aktywowane koszty prac rozwojowych w toku
art. 28 ust. 11 pkt 1, art. 34c ust. 1 uor
art. 28 ust. 1 pkt 1, art. 28 ust. 8, art. 31 ust. 1 uor
art. 28 ust. 1 pkt 2, art. 28 ust. 8, art. 33 ust. 1 uor
art. 28 ust. 1 pkt 1a uor
art. 28 ust. 1 pkt 1a uor
art. 28 ust. 1 pkt 3 uor
art. 28 ust. 1 pkt 3 uor
wywodzone z art. 2 ust. 1 pkt 12 i 14 oraz art. 33 ust. 2 uor
Koszt (cena nabycia, cena zakupu, koszt wytworzenia) powiększony o koszty finansowania zewnętrznego i różnice kursowe aktywa dostosowywane, w tym:
  • produkty i towary
  • środki trwałe i środki trwałe w budowie
  • wnip
  • inwestycje w nieruchomości i wnip
  • aktywowane koszty prac rozwojowych w toku

art. 28 ust. 4, art. 34c ust. 1 uor
art. 28 ust. 8 uor
art. 28 ust. 8 uor
art. 28 ust. 1a, art. 33 ust. 1 uor
wywodzone z art. 2 ust. 1 pkt 12 i 14 oraz art. 33 ust. 2 uor

Koszt (cena nabycia lub koszt wytworzenia) powiększony o dotację przedmiotową (do aktywów) dotowane aktywa art. 28 ust. 5 uor
Cena zakupu* materiały i towary art. 34 ust. 1 pkt 1 uor
Koszty bezpośrednie wytworzenia lub materiały bezpośrednie** produkty w toku produkcji art. 34 ust. 1 pkt 2 uor
Koszt planowany (standardowy) zapasy rzeczowe (wytwarzane) art. 34 ust. 2 uor
Metoda praw własności udziały w jednostkach podporządkowanych (trwałe) art. 28 ust. 1 pkt 4 uor
Cena sprzedaży aktywa pozyskane nieodpłatnie, w tym środki trwałe, wnip art. 28 ust. 2 uor
Cena sprzedaży netto aktywa w jednostce niekontynuującej działalności art. 29 ust. 1 uor
Cena sprzedaży netto minus narzut marży brutto aktywa wytworzone we własnym zakresie, gdy nie jest możliwe wiarygodne ustalenie kosztu wytworzenia art. 28 ust. 3 uor
Cena sprzedaży netto minus koszty dokończenia produkcji oraz narzut marży brutto aktywa wytwarzane we własnym zakresie (w toku produkcji), gdy nie jest możliwe wiarygodne ustalenie kosztu wytworzenia art. 28 ust. 3 uor
Cena rynkowa
  • inwestycje w nieruchomości i wnip
  • inwestycje długoterminowe
  • inwestycje krótkoterminowe
art. 28 ust. 1 pkt 1a uor

art. 28 ust. 1 pkt 3 uor

art. 28 ust. 1 pkt 5 uor

Wartość godziwa
  • inwestycje w nieruchomości i wnip
  • każdy nabyty lub wytworzony składnik aktywów, dla którego nie jest możliwe ustalenie kosztu (ceny nabycia lub kosztu wytworzenia) ani ceny sprzedaży netto
  • składnik aktywów otrzymany w wyniku posiadających treść ekonomiczną transakcji zamiany aktywów niepieniężnych
art. 28 ust. 1 pkt 1a uor
art. 28 ust. 2 i 3 w zw. z ust. 5 uor, pkt 4.2.3 KSR 12 Działalność rolnicza

pkt 9 Stanowiska Komitetu Standardów Rachunkowości ws. ujęcia transakcji zamiany składnika aktywów niepieniężnych

* O ile nie zniekształca to stanu aktywów oraz wyniku finansowego jednostki, przez co należy rozumieć, że koszty zakupu są nieistotne.

** Ta metoda nie może być stosowana do produkcji (innej niż rolna) o przewidywanym czasie wykonania dłuższym niż 3 mies., przeznaczonej do sprzedaży lub służącej wytworzeniu środków trwałych na własne potrzeby jednostki.

Tabela 2. Metody wyceny aktywów niefinansowych na dzień późniejszy (po początkowym ujęciu)

Podstawa wyceny Kategoria aktywów Podstawa prawna (uor)
Koszt (cena nabycia, cena zakupu, koszt wytworzenia, ew. powiększony o koszty finansowania zewnętrznego, różnice kursowe lub dotacje przedmiotowe) skorygowany o umorzenie i straty z tytułu utraty wartości zakupione lub wytworzone:
  • zapasy rzeczowe
  • środki trwałe, w tym środki trwałe w budowie
  • wnip
  • inwestycje w nieruchomości
  • inwestycje w wnip
  • udziały w jednostkach podporządkowanych
  • aktywowane koszty prac rozwojowych w toku
art. 28 ust. 1 pkt 6
art. 28 ust. 1 pkt 1 i 2
art. 28 ust. 1 pkt 2, art. 33 ust. 1
art. 28 ust. 1 pkt 1a
art. 28 ust. 1 pkt 1a
art. 28 ust. 1 pkt 3
wywodzone z art. 2 ust. 1 pkt 12 i 14 oraz art. 33 ust. 2 i art. 39 ust. 1
Cena zakupu* materiały i towary art. 34 ust. 1 pkt 1
Koszty bezpośrednie wytworzenia lub materiały bezpośrednie** produkty w toku produkcji art. 34 ust. 1 pkt 2
Cena sprzedaży aktywa pozyskane nieodpłatnie, w tym środki trwałe, wnip, niepodlegające amortyzacji art. 28 ust. 2
Cena sprzedaży netto aktywa w jednostce niekontynuującej działalności art. 29 ust. 1
Cena sprzedaży netto minus narzut marży brutto aktywa wytworzone we własnym zakresie, gdy nie jest możliwe wiarygodne ustalenie kosztu wytworzenia art. 28 ust. 3
Cena sprzedaży netto minus koszty dokończenia produkcji oraz narzut marży brutto aktywa wytwarzane we własnym zakresie (w toku produkcji), gdy nie jest możliwe wiarygodne ustalenie kosztu wytworzenia art. 28 ust. 3
Cena rynkowa
  • inwestycje w nieruchomości i wnip
  • inwestycje długoterminowe
  • inwestycje krótkoterminowe
  • udziały w jednostkach podporządkowanych

art. 28 ust. 1 pkt 1a

art. 28 ust. 1 pkt 3
art. 28 ust. 1 pkt 5
art. 28 ust. 1 pkt 4
Koszt (cena nabycia lub koszt wytworzenia) bądź cena sprzedaży netto, zależnie, co jest niższe zapasy rzeczowe art. 28 ust. 1 pkt 6
Metoda praw własności udziały w jednostkach podporządkowanych (trwałe) art. 28 ust. 1 pkt 4
Wartość godziwa
  • inwestycje w nieruchomości i wnip
  • inne inwestycje długoterminowe
  • udziały w jednostkach podporządkowanych
  • aktywa nabyte w drodze połączenia jednostek rozliczanego metodą nabycia
art. 28 ust. 1 pkt 1a
art. 28 ust. 1 pkt 3
art. 28 ust. 1 pkt 4
art. 44b ust. 4 pkt 4
Wartość przeszacowana (w domyśle wartość godziwa) – tylko po aktualizacji wyceny zarządzonej odrębną ustawą
  • środki trwałe
  • wnip
art. 28 ust. 1 pkt 1, art. 31 ust. 3
art. 28 ust. 1 pkt 1, art. 31 ust. 3

* O ile nie zniekształca to stanu aktywów oraz wyniku finansowego jednostki, przez co należy rozumieć, że koszty zakupu są nieistotne.

** Ta metoda nie może być stosowana do produkcji (innej niż rolna) o przewidywanym czasie wykonania dłuższym niż 3 mies., przeznaczonej do sprzedaży lub służącej wytworzeniu środków trwałych na własne potrzeby jednostki.

Wykazane w tabeli 2 metody wyceny nie są jedynymi, jakie bierze się pod uwagę przy ustalaniu wartości bilansowej aktywów niefinansowych. W przypadku istnienia przesłanek wskazujących, że mogło dojść do trwałej utraty wartości (o której mowa w art. 28 ust. 7 uor(3)), ostateczną wartość bilansową składników aktywów ustala się odpowiednią metodą i konfrontuje z wartością odzyskiwalną tych aktywów lub ich grup. Ostateczna wartość bilansowa poszczególnych aktywów nie może być wyższa od ich wartości odzyskiwalnej, którą jest wartość handlowa lub wartość użytkowa, zależnie od tego, która z nich jest wyższa(4).

(3) Trwała utrata wartości zachodzi wtedy, gdy istnieje duże prawdopodobieństwo, że kontrolowany przez jednostkę składnik aktywów nie przyniesie w przyszłości w znaczącej części lub w całości przewidywanych korzyści ekonomicznych.

(4) Wartość handlowa jest ustalana na dzień oszacowania wartości odzyskiwalnej (nazywanej także wartością odzyskiwaną) jako odpowiednik wartości godziwej pomniejszonej o koszty sprzedaży składnika aktywów (MSR 36 Utrata wartości aktywów), jednak zasadniczo wyznacza się ją przez odniesienie do ceny sprzedaży netto, ustalonej na aktywnym rynku. Gdy nie jest możliwe jej ustalenie, wówczas podstawę wartości handlowej wyznacza wartość godziwa pomniejszona o koszty sprzedaży. Zob. KSR 4 Utrata wartości aktywów, w szczególności pkt 2.10 i 2.12.

Również wartość godziwa, definiowana jako kwota, za jaką dany składnik aktywów mógłby zostać wymieniony, a zobowiązanie uregulowane na warunkach transakcji rynkowej, pomiędzy zainteresowanymi i dobrze poinformowanymi, niepowiązanymi ze sobą stronami (art. 28 ust. 6 uor), nie stanowi jednorodnej metody wyceny. W zależności od okoliczności wartością godziwą może być:

  • cena rynkowa,
  • cena sprzedaży netto,
  • inna wielkość (np. wartość odtworzeniowa lub wartość ustalona przy zastosowaniu metod dochodowych, do których zalicza się szacunek wartości użytkowej, obliczonej na podstawie zdyskontowanych przepływów pieniężnych netto, jakie jednostka spodziewa się uzyskać z dalszego użytkowania składnika aktywów powiększonych o jego wartość posiadaną na koniec okresu użytkowania).

W niektórych przypadkach wartość godziwa może stanowić podstawę ustalenia kosztu (ceny nabycia) na moment początkowego ujęcia składnika aktywów. Zdarza się tak np.:

  • w razie zamiany składnika aktywów niepieniężnych na inny składnik aktywów niepieniężnych (o ile transakcja taka ma treść ekonomiczną),
  • w razie zapłaty za nabycie składnika aktywów innym składnikiem aktywów niepieniężnych,
  • przy ustalaniu ceny przejęcia (a tym samym ceny nabycia) w przypadku połączeń jednostek,
  • przy ustalaniu kwoty należności z tytułu dywidendy mającej inną postać niż pieniężna.

Wielość metod wyceny przewidzianych w polskich regulacjach rachunkowości i niejednoznaczność relacji między tymi metodami (kiedy którą zastosować) utrudnia ich stosowanie, szczególnie w przypadku wyceny aktywów w wartości godziwej. Na tę metodę wyceny aktywów w uor wskazuje się zasadniczo tylko w czterech przypadkach:

1) szacowania ceny przejęcia w razie połączeń jednostek gospodarczych, gdy zapłata nie następuje w pieniądzu, emisji lub w nabyciu własnych udziałów (art. 44b ust. 5 pkt 4); metodę tę stosuje się także do konsolidacji sf przy ustalaniu ceny nabycia udziałów w jednostkach podporządkowanych (art. 60 ust. 2, art. 61 ust. 2 oraz art. 63 ust. 1),

2) szacowania wartości początkowej przejętych aktywów w razie połączeń jednostek gospodarczych, w tym przejęcia spółek rozliczanego metodą nabycia (art. 44b ust. 1); metoda ta ma także zastosowanie do konsolidacji sf przy ustalaniu wartości aktywów (i zobowiązań) jednostek podporządkowanych (art. 60 ust. 2 i 5, art. 61 ust. 2 i 5 oraz art. 63 ust. 1),

3) szacowania wartości inwestycji długoterminowych innych niż inwestycje w nieruchomości i wnip (art. 28 ust. 1 pkt 3),

4) ustalenia wartości bilansowej lokat (obejmujących także inwestycje w nieruchomości) w zakładach ubezpieczeń (art. 28 ust. 9).

Tabela 3 przedstawia powiązanie wyceny w wartości godziwej z innymi metodami wyceny, o których mowa w uor. Można przyjąć, że stanowią one podstawową metodę wyceny poszczególnych składników aktywów, a wartość godziwa to ich substytut (namiastka).

Tabela 3. Wycena w wartości godziwej a inne metody wyceny

Wartość godziwa jako jedna z metod wyceny Zastosowanie Podstawa prawna (uor)
Cena rynkowa bądź inaczej określona wartość godziwa
  • ujęcie jako pozostałe przychody (koszty) operacyjne skutków (różnic z tytułu) aktualizacji wyceny lub przekwalifikowania inwestycji w nieruchomości i wnip do środków trwałych

  • wycena inwestycji w nieruchomości lub w wnip
  • wycena inwestycji długoterminowych przy braku aktywnego rynku
  • wycena inwestycji krótkoterminowych przy braku aktywnego rynku
  • wycena należności i udzielonych pożyczek zaliczonych do aktywów finansowych, przeznaczonych do sprzedaży w ciągu 3 mies. od zakupu zobowiązania finansowe przeznaczone do sprzedaży w ciągu 3 mies. od ich zaciągnięcia
  • cena przejęcia przy stosowaniu metody nabycia
  • art. 3 ust. 1 pkt 32 lit. c

    art. 28 ust. 1 pkt 1a
    art. 28 ust. 1 pkt 3
    art. 28 ust. 1 pkt 5
    art. 28 ust. 1 pkt 7a
    art. 28 ust. 1 pkt 8a
    art. 44b ust. 5 pkt 1
    Cena sprzedaży netto a wartość godziwa w razie trudności oszacowania ceny sprzedaży netto jej odpowiednikiem staje się wartość godziwa art. 28 ust. 5, art. 28 ust. 7

    Wartość godziwa w ustawie o rachunkowości i w MSSF

    Wartość godziwa została wprowadzona do polskich przepisów o rachunkowości drogą nowelizacji uor z 2000 r.(5) Od tego czasu definicja „wartości godziwej” nie uległa zmianie. Bazuje zasadniczo na koncepcji wartości godziwej przyjętej w MSSF (w ówczesnych MSR). Ma to kluczowe znaczenie dla możliwości lub zasadności odwoływania się do MSSF na mocy art. 8 ust. 3 uor, który zezwala (ale do tego nie zobowiązuje) na przyjęcie przez jednostkę jako zasad (polityki) rachunkowości rozwiązań określonych w MSSF, w przypadku gdy przepisy uor (i wydane na jej podstawie rozporządzenia wykonawcze) nie regulują danego zagadnienia lub czynią to w sposób niewystarczający, a w tej sprawie nie został wydany krajowy standard rachunkowości. Jak zaś wiadomo, w 2011 r. ukazał się MSSF 13 Wycena w wartości godziwej, który wszedł także do porządku prawnego UE na mocy rozporządzenia Komisji Europejskiej nr 1255/2012, określający nową definicję wartości godziwej.

    (5) Ustawa z 9.11.2000 r. o zmianie ustawy o rachunkowości (DzU nr 113 poz. 1186). Przyjmując tę kategorię (metodę) wyceny do polskich przepisów o rachunkowości, uznano za właściwe nazwać ją wartością godziwą (fair value), jednak rozważano także użycie określenia wartość uczciwa/wartość targowa. W języku angielskim fair znaczy uczciwy, ale także targ, targowisko, rynek.

    Definicje wartości godziwej w uor i MSSF 13 nie są tożsame. W 2019 r. podjęto próbę włączenia do polskiego systemu rachunkowości definicji z MSSF 13 dla celów rozporządzenia MF z 24.12.2007 r. o szczególnych zasadach rachunkowości funduszy inwestycyjnych (DzU nr 249 poz. 1859 ze zm.), jednak ostatecznie od tego zamysłu odstąpiono i odwołano się do definicji uor (§ 2 pkt 20 rozporządzenia). Umożliwiono jednak wycenę aktywów (i zobowiązań) finansowych przy zastosowaniu niektórych rozwiązań określonych w MSSF 13.

    Warto pamiętać, że do rozliczania transakcji opłacanych za pomocą akcji własnych (MSSF 2), ujmowania i rozliczania umów leasingowych z perspektywy leasingodawcy (MSSF 16) wciąż obowiązuje wcześniejsza definicja wartości godziwej, wiążąca przed MSSF 13.

    Problem polega na tym, że przyjęta – co nastąpiło długo przed wydaniem MSSF 13 – w polskim porządku prawnym koncepcja wartości godziwej pozostaje swoistą terra incognita, szczególnie w razie stosowania wartości godziwej do wyceny aktywów niefinansowych. Sporo trudności nastręcza także zrozumienie jej ogólnej koncepcji tylko na podstawie definicji (art. 28 ust. 6 uor) przy konkretnie określonych podstawach szacowania wartości godziwej w przypadku rozliczania połączeń jednostek metodą nabycia (art. 44b ust. 4 uor). Z tego powodu za bardzo pomocne dla rozwiania wątpliwości należy uznać wyjaśnienia zawarte w KSR 4 Utrata wartości aktywów, przyjętym pierwotnie w 2007 r. i zmienionym w 2012 r.

    Najpierw warto jednak wskazać na potencjalne różnice, jakie wynikają z koncepcji i definicji wartości godziwej według MSSF 13 i uor (art. 28 ust. 6). Można je sprowadzić do następujących, istotnych elementów:

    • perspektywy podmiotu dokonującego wyceny – czy wartość godziwą aktywów ustala się z punktu widzenia jednostki wyceniającej, czy wszystkich uczestników rynku, na którym dostępny jest dany składnik aktywów, a jeśli tak, to o jaki rynek chodzi?
    • perspektywy parametru (podstawy) wyceny – czy wartość godziwą wyznacza cena zakupu (cena wejścia), czy cena sprzedaży (cena wyjścia) oraz jaki wpływ na wartość godziwą mają koszty transakcyjne (zakupu sprzedaży)?

    Syntetyczne porównanie wpływu różnic w definicji na wycenę aktywów niefinansowych przedstawia tabela 4.

    Wartości godziwa według koncepcji przyjętej w MSSF 13 uwzględnia pięć podstawowych czynników:

    • uczestników rynku,
    • cenę wyjścia,
    • uznanie rynku podstawowego za rynek wyjścia,
    • najpełniejsze i najlepsze wykorzystanie aktywów niefinansowych,
    • koszty transakcyjne i transportu.

    Tabela 4. Kluczowe elementy brane pod uwagę przy szacowaniu wartości godziwej aktywów niefinansowych

    Elementy wyceny MSSF 13 Uor
    Perspektywa podmiotu uczestnicy rynku brak jednoznacznego wskazania; w praktyce dominuje perspektywa jednostki dokonującej szacunki
    Rynek podstawowy, a w przypadku jego braku dostępny dla jednostki najbardziej korzystny rynek brak wskazania; z uwagi na źródło definicji za właściwy uznaje się rynek, na którym działa jednostka
    Cena cena wyjścia (sprzedaży), ale wyjątkowo (przy braku rynku lub jego nieaktywności) może to być cena wejścia (zakupu); dotyczy to np. szacowania kosztu odtworzenia większości środków trwałych brak wskazania; w praktyce jest nią cena wejścia (zakupu), np. przy szacowaniu kosztu odtworzenia
    Koszty transakcyjne nie są uwzględniane przy szacowaniu wartości godziwej, ale odgrywają kluczową rolę przy ustalaniu, który rynek jest najbardziej korzystny zasadniczo uwzględniane przy szacowaniu kwoty wartości godziwej
    Uczestnicy rynku

    (6) Sformułowanie „są w stanie” nie jest wyjaśnione w MSSF. Na podstawie konstrukcji tej definicji uznaję, że użyty tu anglojęzyczny zwrot (they are able to enter into transaction) oznacza, że uczestnicy rynku mają zdolność do czynności prawnych – mogą być stroną transakcji handlowej (zakupu, sprzedaży, zamiany, leasingu, dzierżawy itp.) oraz dysponują lub mogą dysponować zasobami finansowymi, niezbędnymi do zawarcia transakcji.

    W myśl MSSF 13 wartość godziwą ustala się z perspektywy uczestników rynku, a nie jednostki, dla której przeprowadza się wycenę składnika aktywów. Przez „uczestników rynku” rozumie się przy tym nabywców i sprzedawców na głównym (lub najkorzystniejszym) rynku, którzy mają wszystkie następujące cechy:

    • są od siebie niezależni, tj. nie są podmiotami powiązanymi w rozumieniu definicji z MSR 24 Ujawnianie informacji na temat podmiotów powiązanych; niemniej cena zastosowana w transakcji między podmiotami powiązanymi może zostać wykorzystana przy ustalaniu wartości godziwej – jako element danych wejściowych – jeżeli jednostka ma dowód, że transakcja została zawarta na warunkach rynkowych,
    • są dobrze poinformowani, mają stosowną wiedzę nt. składnika aktywów lub zobowiązania i transakcji, opartą na wszystkich dostępnych informacjach, jakie można uzyskać, podejmując normalne i zwyczajowo przyjęte działania służące zachowaniu należytej staranności,
    • są w stanie(6) zawrzeć transakcję, której przedmiotem jest dany składnik aktywów lub zobowiązanie,
    • są zainteresowani zawarciem transakcji, której przedmiotem jest dany składnik aktywów lub zobowiązanie, tj. mają motywację do jej zawarcia, lecz nie są do tego zmuszeni ani w inny sposób zobligowani.

    Perspektywa podmiotowa w szacowaniu wartości godziwej jest niezwykle istotna.

    Jeśli jednostka dysponuje składnikiem aktywów, który zamierza zbyć w uzgodnionej już z innym podmiotem (stałym kontrahentem) transakcji sprzedaży za 950, lecz normalna cena rynkowa tego składnika wynosi 1000 (jednostka mogłaby teoretycznie zbyć go za taką cenę), to w myśl MSSF 13 wartość godziwą wyznacza kwota 1000, a nie 950.

    Cena wyjścia

    MSSF 13 definiuje wartość godziwą jako cenę wyjścia (sprzedaży), czyli cenę, którą otrzymano by za sprzedaż składnika aktywów. Wcześniej – przed przyjęciem tego standardu – taki wymóg wynikał jednoznacznie jedynie w odniesieniu do zobowiązań; do wyceny aktywów stosowano ogólne pojęcie wymiany, które nie wskazywało, jaką przyjąć perspektywę – wejścia (cenę zakupu) czy wyjścia (cenę sprzedaży).

    Gdy dla danego składnika aktywów istnieje aktywny rynek, na którym oferowane ceny sprzedaży wynoszą 100, lecz oferenci (nabywcy) deklarują zapłatę jedynie 95, to kwotę wartości godziwej wyznaczy oferowana cena sprzedaży 100.

    Rynek podstawowy

    MSSF 13 nadaje priorytet informacjom pochodzącym z rynku o największym obrocie (i poziomie aktywności) składnikiem aktywów, którego wycena dotyczy. Stąd przy szacowaniu wartości godziwej zakłada się, że jest ona stosowana na rynku podstawowym, a w razie jego braku – na najbardziej korzystnym rynku dostępnym jednostce, której aktywa są wyceniane. Rynek najbardziej korzystny to dostępny jednostce rynek, który maksymalizuje kwotę wpływów ze sprzedaży (aktywów) przy uwzględnieniu kosztów transakcyjnych.

    (7) Aktywa finansowe nie są objęte tą koncepcją, gdyż nie mają alternatywnego sposobu wykorzystania ze względu na określone dla nich warunki umowy. Odmienne wykorzystanie przez zmianę warunków umowy oznacza zamianę na inny składnik aktywów.

    (8) Jest to spowodowane tym, że uczestnicy rynku (a nie sama jednostka) uznają takie wykorzystanie gruntu za najbardziej efektywne (najlepsze i najpełniejsze – mogące przynieść największe korzyści).

    Najpełniejsze i najlepsze wykorzystanie aktywów

    Szacując wartość godziwą aktywów niefinansowych w myśl MSSF 13, zakłada się uzyskanie największych korzyści ekonomicznych przez uczestnika rynku, który zapewnia najlepsze i największe możliwości ich sprzedaży (odpłatnego przekazania) innemu uczestnikowi rynku, który – z kolei – użyje ich w najlepszy i najpełniejszy sposób (mimo że jednostka może przewidywać inne wykorzystanie tego składnika)(7).

    Spółka ma grunt z prawem zabudowy, który może wykorzystać na różne sposoby (np. wybudować apartamentowiec, przeznaczyć go na parking lub na teren zielony). Podstawą do oszacowania wartości godziwej będzie wykorzystanie gruntu do budowy apartamentowca(8), mimo że spółka zamierza przeznaczyć go na parking.

    Koszty transakcyjne

    W myśl MSSF 13 są to koszty sprzedaży składnika aktywów na głównym (lub najbardziej korzystnym) dla tego składnika rynku, które są bezpośrednio przypisane sprzedaży i spełniają oba poniższe kryteria:

    • wynikają bezpośrednio z transakcji i są niezbędne do jej dojścia do skutku,
    • nie zostałyby poniesione przez jednostkę, gdyby decyzja o sprzedaży składnika aktywów lub przeniesieniu zobowiązania nie została podjęta (podobnie jak w przypadku kosztów sprzedaży zgodnie z definicją w MSSF 5 Aktywa trwałe przeznaczone do sprzedaży oraz działalność zaniechana).

    Nie zalicza się do kosztów transakcyjnych kosztów transportu składnika aktywów w celu jego sprzedaży.

    Koszty transakcyjne, jakie miałaby ponieść jednostka, aby uzyskać cenę sprzedaży na rynku najbardziej korzystnym, w myśl MSSF 13 nie wpływają bezpośrednio na kwotę szacowanej wartości godziwej. Niemniej stanowią ważny czynnik przy określaniu rynku podstawowego lub najbardziej korzystnego, do którego jednostka ma dostęp.

    Gdy istnieją dostępne dla jednostki dwa rynki (A i B), na których są oferowane ceny sprzedaży danego składnika aktywów w kwocie 27 i 25, ale koszty transakcyjne przy sprzedaży na rynku A wynoszą 3, a na rynku B – 2, zaś koszty transportu odpowiednio 3 i 1, wówczas – mimo że cena sprzedaży na rynku A jest korzystniejsza – uwzględnienie kosztów transakcyjnych i kosztów transportu właściwych obu rynkom wskazuje, że bardziej korzystny jest rynek B. Cena sprzedaży pomniejszona o koszty transportu na rynku A wynosi 24, zaś na rynku B – 23, ale koszty transakcyjne obniżają cenę sprzedaży do kwoty 21 (rynek A) i 22 (rynek B). Wartość godziwą składnika aktywów wyznacza zatem rynek B, ale na poziomie 23.

    Kwota ustalona jako wartość godziwa danego składnika aktywów na poziomie 23 wynika z uznania, że najkorzystniejszy jest rynek B (cena netto = 22, tj. 25 – 2 – 1), ponieważ na rynku A można uzyskać cenę netto 21 (27 – 3 – 3). Stąd wartość godziwa danego składnika aktywów wynosi 23 (25 – 2).

    Jak wskazano, przyjęta w uor koncepcja (definicja) wartości godziwej pochodzi z czasów, gdy stosowana w MSSF definicja wartości godziwej była mniej skonkretyzowana, co pozwalało na większą dowolność. Znamiennym tego dowodem jest dość wyraźne przyjęcie perspektywy jednostki (powodujące w większości przypadków utożsamianie wartości godziwej z substytutem ceny sprzedaży netto, rzadziej z ceną rynkową), a nie bliżej nieokreślonego uczestnika rynku. Brak też w uor jednoznacznego wskazania na wymóg uznania wartości godziwej za cenę wyjścia oraz konieczność uwzględniania kosztów transakcyjnych przy ustalaniu kwoty wartości godziwej. Uzasadnia to dużą ostrożność przy przyjmowaniu postanowień MSSF 13 za wykładnię koncepcji wartości godziwej zdefiniowanej w uor.

    Wartość godziwa w świetle KSR 4

    Jak już o tym była mowa, pomoc przy szacowaniu wartości godziwej zgodnie z uor mogą stanowić postanowienia KSR 4. W jego świetle wartość godziwa (wartość handlowa) to jeden z dwóch kluczowych parametrów – drugim jest wartość użytkowa – przy szacowaniu wartości odzyskiwalnej składnika aktywów (lub ich grupy). Wartość odzyskiwalna zależy od tego, który z tych parametrów jest wyższy. Zgodnie z pkt 8.2.4 KSR 4: wartość handlową obiektu oceny utraty wartości określają alternatywnie jego:

    (a) cena sprzedaży netto (w rozumieniu art. 28 ust. 5 uor),

    (b) wartość godziwa (w rozumieniu art. 28 ust. 6 uor) pomniejszona o spodziewane do poniesienia w związku z tą sprzedażą wydatki środków pieniężnych i inne nakłady stanowiące łącznie przewidywane koszty zbycia tego obiektu.

    Na tej podstawie, podobnie jak w przypadku definicji ceny sprzedaży netto (art. 28 ust. 5 uor(9)), można przyjąć, że te dwie metody (kategorie) wyceny pozwalają na ustalenie równoważnej miary wartościowania.

    (9) Jeżeli nie jest możliwe ustalenie ceny sprzedaży netto danego składnika aktywów, należy w inny sposób określić jego wartość godziwą na dzień bilansowy.

    Cena sprzedaży netto

    Skąd zatem pochodzi cena sprzedaży netto? Pewną podpowiedź zawiera pkt 8.2.5 KSR 4, w myśl którego, ustalając wartość handlową (…), jednostka kieruje się informacjami pochodzącymi z rzeczywistych umów sprzedaży, zawartych w przeszłości na warunkach rynkowych, pomiędzy zainteresowanymi i dobrze poinformowanymi stronami transakcji, jeżeli umowa taka odzwierciedla potencjalnie możliwą transakcję, której przedmiotem mógłby być dany obiekt, na analogicznych warunkach rynkowych. Umowa taka może jednak stanowić podstawę ustalenia wartości handlowej obiektu tylko wtedy, gdy umowa:

    (a) dotyczy identycznych lub podobnych aktywów,

    (b) zawarta była w nieodległym okresie w stosunku do dnia ustalania tej wartości,

    (c) nie odpowiada nietypowej sytuacji.

    W przypadku braku takich informacji za podstawę ustalenia wartości handlowej można przyjąć:

    (a) bieżąco oferowaną cenę zakupu obiektu podobnego do rozpatrywanego, która to cena jest zazwyczaj najodpowiedniejszą ceną rynkową, lub – w razie jej braku,

    (b) cenę ostatnio dokonanej podobnej transakcji, jednak pod warunkiem, że w okresie od dnia tej transakcji do dnia przeprowadzania oceny utraty wartości nie nastąpiły znaczące zmiany uwarunkowań gospodarczych, potencjalnie wpływające na zmiany ceny aktywów podobnych do rozpatrywanego obiektu, lub – gdy brak takich możliwości,

    (c) wartość wynikającą z wiarygodnych informacji o transakcji dotyczącej aktywów podobnych do rozpatrywanego obiektu, przeprowadzanej na warunkach rynkowych, pomiędzy zainteresowanymi i dobrze poinformowanymi stronami.

    Analiza cytowanych postanowień KSR 4 nie pozwala jednak jednoznacznie rozstrzygnąć, czy cena sprzedaży netto jest ustalana z perspektywy jednostki, czy uczestnika rynku. Moim zdaniem ustawowa definicja ceny sprzedaży netto (art. 28 ust. 5 uor), której elementami są rabaty, opusty, koszty doprowadzenia do sprzedaży i dokonania sprzedaży, a także ew. dotacja przedmiotowa, bardziej wskazuje na perspektywę jednostki niż uczestnika rynku. Oddala to możliwość posiłkowania się MSSF 13 przy zgodnym z uor szacowaniu wartości godziwej.

    Cena (wartość) rynkowa

    Przyjrzyjmy się z kolei cenie (wartości) rynkowej, z którą wartość godziwa jest utożsamiana (patrz tabela 3). Uor nie zawiera ani jej definicji, ani żadnej normy, która wyjaśniałaby jej zastosowanie do wyceny aktywów niefinansowych(10). Stąd niezbędne wydaje się odniesienie do innych aktów prawnych, które o niej stanowią, oraz do KSR 4, w którym cenie poświęcono nieco uwagi.

    (10) Dość lakoniczną definicję wartości rynkowej, aktywów i zobowiązań finansowych, zawiera § 3 pkt 25 rozporządzenia MF w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych, który stanowi, że jest to możliwa do uzyskania cena (wartość) sprzedaży albo cena nabycia instrumentu finansowego, ustalona na aktywnym rynku.

    (11) Ust. 3 cytowanego artykułu oraz art. 153 ustawy o gospodarce nieruchomościami wskazuje, na czym polegają owe metody.

    Zgodnie z art. 151 ust. 1 ustawy z 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. DzU z 2021 r. poz. 1899) wartość rynkową nieruchomości stanowi szacunkowa kwota, jaką w dniu wyceny można uzyskać za nieruchomość w transakcji sprzedaży zawieranej na warunkach rynkowych pomiędzy kupującym a sprzedającym, którzy mają stanowczy zamiar zawarcia umowy, działają z rozeznaniem i postępują rozważnie oraz nie znajdują się w sytuacji przymusowej. Ustawa ta w art. 152 ust. 1 wskazuje ponadto, że sposoby określania wartości nieruchomości, stanowiące podejścia do ich wyceny, są uzależnione od przyjętych rodzajów czynników wpływających na wartość nieruchomości. I dalej (ust. 2): wyceny nieruchomości dokonuje się przy zastosowaniu podejść: porównawczego, dochodowego lub kosztowego, albo mieszanego, zawierającego elementy podejść poprzednich(11).

    Znamienne jest także, że w art. 154 ust. 1 cytowanej ustawy wskazuje się, że wyboru właściwego podejścia oraz metody i techniki szacowania nieruchomości dokonuje rzeczoznawca majątkowy, uwzględniając w szczególności cel wyceny, rodzaj i położenie nieruchomości, przeznaczenie w planie miejscowym, stan nieruchomości oraz dostępne dane o cenach, dochodach i cechach nieruchomości podobnych. Jak z tego wynika, tylko rzeczoznawca majątkowy jest uprawniony do określenia wartości nieruchomości i to on – w danych okolicznościach – decyduje, jakie podejście do wyceny danej nieruchomości zastosować.

    KSR 4 wyjaśnia także sposób szacowania wartości rynkowej składnika aktywów. Przypomnijmy, że cena (wartość) rynkowa stanowi podstawę m.in. wyceny inwestycji w nieruchomości lub wnip, innych inwestycji długoterminowych oraz inwestycji krótkoterminowych (patrz tabela 3). Zgodnie z pkt 6.3.19 KSR 4, który odnosi się do szacowania wartości handlowej inwestycji krótkoterminowych, w zależności od rodzaju składnika aktywów za wartość rynkową przyjmuje się ceny udokumentowane przeprowadzonymi ostatnio transakcjami sprzedaży, wynikające z powszechnie dostępnych cenników specjalistycznych sklepów, domów aukcyjnych, antykwariatów i innych jednostek zajmujących się obrotem takimi dobrami. Jeżeli dla wycenianego składnika inwestycji krótkoterminowej nie jest możliwe ustalenie wiarygodnej wartości rynkowej, jego wartość godziwą na dzień bilansowy określa się w inny sposób, korzystając np. z usług rzeczoznawcy.

    Z kolei pkt 6.3.10 KSR 4 wyjaśnia, że w zależności od rodzaju składnika aktywów za cenę sprzedaży przyjmuje się notowania giełd towarowych, ceny stosowane przez konkurentów, ceny według własnego cennika jednostki lub ceny wynikające z umów z odbiorcami, jeżeli są one wiarygodne. Jeżeli, dla wycenianego składnika rzeczowych aktywów obrotowych, nie jest możliwe ustalenie w powyższy sposób ceny sprzedaży, należy w inny sposób określić jego wartość godziwą na dzień bilansowy.

    Analiza cytowanych fragmentów KSR 4 pozwala stwierdzić, że u podstaw szacowania ceny (wartości) rynkowej leżą ceny sprzedaży (a zatem ceny wyjścia) oraz – w zasadzie – ceny ustalone przez uczestników rynku. Dopuszczalne jest także, alternatywnie, przyjęcie perspektywy jednostki, gdyż określone w cytowanym pkt 6.3.10 źródła pochodzenia cen nie są wymieniane przy jednoczesnym wskazaniu określonej hierarchii, jak się to czyni w MSSF 13.

    Ogólnie można jednak przyjąć, że o ile wartość godziwa stanowi swoistą namiastkę ceny (wartości) rynkowej (dla wyceny ściśle określonych kategorii aktywów niefinansowych), o tyle w omawianym przypadku korzystanie z MSSF 13 jest raczej uzasadnione, a przynajmniej do szacowania wartości godziwej z perspektywy uczestnika rynku (a nie jednostki) oraz ceny wyjścia. Nadal natomiast wątpliwości budzi przyjęcie za element kluczowy najlepszego i najkorzystniejszego wykorzystania składnika aktywów, biorąc także pod uwagę, że kategorie aktywów, których wartość godziwa stanowi namiastkę ceny (wartości) rynkowej, mają najczęściej charakter inwestycyjny lub finansowy.

    Wartość godziwa stosowana do wyceny aktywów niefinansowych nabytych drogą przejęcia jednostek

    Wartość godziwa stanowi podstawę wyceny przejętych przez jednostkę aktywów (i zobowiązań) w drodze połączenia jednostek, o ile rozliczenie przejęcia następuje metodą nabycia (art. 44b ust. 1 uor). Wycenie takiej, na dzień początkowego ujęcia w księgach rachunkowych jednostki, podlegają aktywa (i zobowiązania) zidentyfikowane w jednostce przejmującej jako spełniające definicję uor. Mogły one nie być ujęte w księgach jednostki przejmowanej (art. 44b ust. 2 uor), co może dotyczyć gospodarczo przydatnych, ale w pełni odpisanych, nabytych lub wytworzonych we własnym zakresie środków trwałych. Podobnie, środki trwałe mogły zostać w pełni umorzone ze względu na ich kwalifikację do niskocennych, przez co – w niektórych przypadkach – znajdują się poza ilościową ewidencją księgową. Jednostka przejmująca powinna wówczas uznać je za środki trwałe (oczywiście, o ile spełnia ustawową definicję środków trwałych) i nadać im właściwie oszacowaną wartość godziwą.

    Zasadę identyfikacji, wyceny w wartości godziwej i ujęcia przejętych aktywów (i zobowiązań) stosuje się także do rozliczenia:

    • przejętych zbiorów aktywów, uznawanych za zorganizowaną część innej jednostki,
    • podziału jednostki przy zastosowaniu metody nabycia – art. 44d uor,
    • przejęcia kontroli nad jednostkami zależnymi (odpowiednio współkontroli nad jednostkami współzależnymi i wywierania znaczącego wpływu na jednostki stowarzyszone) – art. 60 ust. 2, art. 61 ust. 2 i art. 63 ust. 1 uor.

    Uor nie przewiduje obowiązku lub prawa do wyceny w wartości godziwej aktywów (i zobowiązań) – zob. tabela 1 – na moment ich początkowego ujęcia. Wyjątek stanowi wymóg zastosowania wartości godziwej do wyceny aktywów i zobowiązań przejętych metodą nabycia – ustawa konkretnie określa ich podstawy (art. 44b ust. 4 uor).

    Wykaz kategorii aktywów niefinansowych, dla których są określone podstawy wyceny w wartości godziwej, wraz z uwagami, zawiera tabela 5.

    Tabela 5. Podstawy wyceny początkowej w wartości godziwej aktywów niefinansowych przy stosowaniu do ich przejęcia metody nabycia

    Składnik aktywów Podstawa wyceny Komentarz
    Produkty gotowe i towary cena sprzedaży netto pomniejszona o opust z tytułu kosztów doprowadzenia przez jednostkę przejmującą do sprzedaży zapasu lub znalezienia nabywcy ustalając koszty doprowadzenia do sprzedaży produktów (towarów) lub znalezienia nabywcy, uwzględnia się kanał sprzedaży, w ramach którego jest planowana sprzedaż zapasów i wynikające stąd koszty; niekiedy jednostka przejmująca może dysponować informacjami o cenach sprzedaży produktów lub towarów wynikających z wiążących umów z kontrahentami, zgodnie z którymi oczekiwana jest sprzedaż przejętych zapasów; jeżeli jednostka przejmująca nie ujmuje w księgach odrębnego składnika aktywów lub zobowiązań wobec wiążącej umowy ich sprzedaży, ich wycena następuje po cenach umownych; jeżeli kryteria ujęcia odrębnego składnika są spełnione, jednostka wykazuje go w odrębnej pozycji i wycenia przejęte produkty gotowe (odpowiednio towary) po cenach transakcyjnych możliwych do uzyskania, zachowując spójność z rozwiązaniami zastosowanymi dla odrębnej pozycji
    Produkty w toku cena sprzedaży netto (uwzględnia także ew. opusty) produktów gotowych pomniejszona o koszty zakończenia produkcji i jej sprzedaży oraz o marżę zysku naliczonego od kosztów doprowadzenia przez jednostkę przejmującą zapasów do sprzedaży lub znalezienia nabywcy koszty zakończenia produkcji obejmują oszacowane koszty bezpośrednie produktu oraz oszacowaną uzasadnioną część pośrednich kosztów produkcji, o których mowa w rozdz. VI KSR 13 Koszt wytworzenia jako podstawa wyceny produktów
    Materiały aktualna cena nabycia określając aktualną cenę nabycia materiałów, jednostka uwzględnia ich bieżący stan i lokalizację; jeżeli cena zakupu opiewa na walutę obcą, aktualną cenę zakupu przelicza się na złote, stosując zasady przewidziane dla wyceny bilansowej (art. 30 ust. 1 uor), za podstawę przyjmując kurs danej waluty z dnia wyceny; można uznać za przybliżenie aktualnej ceny nabycia cenę nabycia wynikającą z ksiąg jednostki przejętej, jeżeli nabyła ona materiały na warunkach rynkowych, a cena zakupu oraz dodatkowe elementy doprowadzające do ceny nabycia odpowiadają aktualnym rynkowym cenom transakcyjnym i dodatkowym obciążeniom przejętych materiałów
    Środki trwałe wartość rynkowa lub wartość ustalona przez niezależnego rzeczoznawcę; jeżeli nie jest możliwa niezależna wycena środków trwałych – aktualna cena nabycia albo koszt wytworzenia, z uwzględnieniem aktualnego stopnia ich zużycia wartość rynkowa lub wartość według wyceny niezależnego rzeczoznawcy uwzględnia w szczególności rodzaj przedmiotu wyceny, lokalizację (położenie), sposób użytkowania, przeznaczenie, stan oraz aktualnie notowane ceny w obrocie takimi samymi lub podobnymi składnikami; wartość godziwą nieruchomości zaliczonych do środków trwałych ustala się w ich wartości rynkowej w rozumieniu art. 151 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami; wartość rynkową nieruchomości określa rzeczoznawca majątkowy
    Wartości niematerialne i prawne (wnip) wartość oszacowana, wyznaczona na podstawie ceny rynkowej takich samych lub podobnych wnip, a w odniesieniu do wartości firmy wykazanej w bilansie jednostki przejętej – wartość zerowa* w przypadku braku możliwości odniesienia do cen rynkowych (niemożności zastosowania podejścia porównawczego) wartość godziwą wnip szacuje się z uwzględnieniem alternatywnych metod wyceny (podejścia dochodowe, kosztowe, mieszane)

    * Jeżeli wartości oszacowanej nie da się wyznaczyć na podstawie cen rynkowych, przyjmuje się taką wartość, która w przypadku połączenia jednostek nie spowoduje powstania lub zwiększenia ujemnej wartości firmy (art. 44b ust. 4 pkt 8 uor).

    Analiza wykazanych w tabeli 5, przewidzianych w uor, konkretnych (choć nie zawsze jednoznacznych) podstaw wyceny w wartości godziwej niektórych aktywów niefinansowych – na moment ich początkowego ujęcia w przypadku rozliczania przejęcia metodą nabycia – wyraźnie wskazuje na przyjęcie perspektywy jednostki (przejmującej). Taka też była intencja ustawodawcy, zważywszy, że wskazanie podstawy wyceny i cała koncepcja rozliczania połączeń jednostek, przyjęta w 2000 r. w uor, miała źródła w obowiązującym wówczas MSR 22 Połączenia gospodarcze z 1993 r. ze zmianami wprowadzonymi w 1998 r. W standardzie tym zasada stosowania perspektywy jednostki (przejmującej) jest wyraźna(12). To zarazem potwierdza, że stosowanie postanowień MSSF 13 Wycena wartości godziwej jest w tych okolicznościach bardzo ograniczone, a do szacowania składników aktywów niefinansowych wskazanych w tabeli 5 – praktycznie niemożliwe.

    (12) Na przyjęcie rozwiązań z MSR 22 wyraźnie wskazuje uzasadnienie do rządowego projektu noweli uor, uchwalonej przez Sejm 9.11.2000 r., druk sejmowy nr 1311.

    Problemem szacowania wartości godziwej, w razie jej stosowania przy rozliczaniu połączeń jednostek metodą nabycia, zajmuje się Komitet Standardów Rachunkowości. Przedyskutowany projekt jego stanowiska w tej sprawie (w tym potwierdzający zasadność przyjmowania perspektywy jednostki przejmującej przy wycenie aktywów i zobowiązań przejętej jednostki) czeka na ostateczne przyjęcie i przekazanie do publicznych konsultacji.

    Jest zatem prawdopodobne, że w bliskiej przyszłości przyjęte i opublikowane stanowisko Komitetu stanie się elementem polskiego systemu regulacyjnego rachunkowości. Komentarze zawarte w tabeli 5 wywodzą się z rozwiązań przyjętych w obecnej wersji projektu stanowiska Komitetu Standardów Rachunkowości.

    Podsumowanie

    Przedstawione w artykule podstawowe kwestie związane z ideą oraz przyjętą w uor koncepcją wartości godziwej i jej stosowania nie wyczerpują tematu. Wskazują raczej na niejednoznaczność tej kategorii wyceny oraz celowość ustalenia miarodajnych wyjaśnień do obowiązujących przepisów uor, a przede wszystkim na potrzebę ich aktualizacji w celu dostosowania do rozwiązań MSSF 13. Dziś możliwości korzystania z postanowień MSSF 13 przy szacowaniu wartości godziwej są – jak podkreślono – ograniczone.

    Zamknij

    Skróty w artykułach

    akty prawne, standardy i interpretacje:
    • dyrektywa 112 – dyrektywa Rady 2006/112/WE z 28.11.2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (DzUrz UE L 347 z 11.12.2006 r.)
    • dyrektywa 2013/34/UE – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/34/UE z 26.06.2013 r. w sprawie rocznych sprawozdań finansowych, skonsolidowanych sprawozdań finansowych i powiązanych sprawozdań niektórych rodzajów jednostek (...) (DzUrz UE L 182 z 29.06.2013 r.)
    • Kc – ustawa z 23.04.1964 r. Kodeks cywilny (DzU z 2023 r. poz. 1610)
    • KIMSF – interpretacje Komitetu ds. Interpretacji Międzynarodowej Sprawozdawczości Finansowej
    • Kks – ustawa z 10.09.1999 r. Kodeks karny skarbowy (DzU z 2023 r. poz. 654)
    • Kp – ustawa z 26.06.1974 r. Kodeks pracy (DzU z 2023 r. poz. 1465)
    • Kpc – ustawa z 17.11.1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (DzU z 2023 r. poz. 1550)
    • Ksh – ustawa z 15.09.2000 r. Kodeks spółek handlowych (DzU z 2022 r. poz. 1467)
    • KSR – Krajowe Standardy Rachunkowości
    • MSR – Międzynarodowe Standardy Rachunkowości (ang. International Accounting Standards) wydawane od 2002 r. jako MSSF
    • MSSF – Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej (ang. International Financial Reporting Standards)
    • Op – ustawa z 29.08.1997 r. Ordynacja podatkowa (DzU z 2023 r. poz. 2383)
    • Ppsa – ustawa z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (DzU z 2023 r. poz. 1634)
    • rozporządzenie o instrumentach finansowych – rozporządzenie Ministra Finansów z 12.12.2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych (DzU z 2017 r. poz. 277)
    • rozporządzenie o konsolidacji – rozporządzenie Ministra Finansów z 25.09.2009 r. w sprawie szczegółowych zasad sporządzania przez jednostki inne niż banki, zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji skonsolidowanych sprawozdań finansowych grup kapitałowych (DzU z 2017 r. poz. 676)
    • rozporządzenie składkowe – rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18.12.1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (DzU z 2023 r. poz. 728)
    • rozporządzenie z 13.09.2017 r. – rozporządzenie Ministra Rozwoju i Finansów w sprawie rachunkowości oraz planów kont dla budżetu państwa, budżetów jednostek samorządu terytorialnego, jednostek budżetowych, samorządowych zakładów budżetowych, państwowych funduszy celowych oraz państwowych jednostek budżetowych mających siedzibę poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej (DzU z 2020 r. poz. 342)
    • specustawa – ustawa z 2.03.2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. DzU z 2023 r. poz. 1327)
    • uobr – ustawa z 11.05.2017 r. o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym (DzU z 2023 r. poz. 1015)
    • uor – ustawa z 29.09.1994 r. o rachunkowości (DzU z 2023 r. poz. 120)
    • updof – ustawa z 26.07.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (DzU z 2022 r. poz. 2647)
    • updop – ustawa z 15.02.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (DzU z 2022 r. poz. 2587)
    • upol – ustawa z 12.01.1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (DzU z 2023 r. poz. 70)
    • US GAAP – Amerykańskie Standardy Rachunkowości (ang. Generally Accepted Accounting Principles)
    • ustawa akcyzowa – ustawa z 6.12.2008 r. o podatku akcyzowym (DzU z 2023 r. poz. 1542)
    • ustawa emerytalna – ustawa z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU z 2023 r. poz. 1251)
    • ustawa KAS – ustawa z 16.11.2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (DzU z 2023 r. poz. 615)
    • ustawa o KRS – ustawa z 20.08.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (DzU z 2023 r. poz. 685)
    • ustawa o PCC – ustawa z 9.09.2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (DzU z z 2023 r. poz. 170)
    • ustawa o VAT – ustawa z 11.03.2004 r. o podatku od towarów i usług (DzU z 2023 r. poz. 1570)
    • ustawa o zfśs – ustawa z 4.03.1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (DzU z 2023 r. poz. 998)
    • ustawa zasiłkowa – ustawa z 25.06.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (DzU z 2022 r. poz. 1732)
    • ustawa zdrowotna – ustawa z 27.08.2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (DzU z 2022 r. poz. 2561)
    • usus – ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (DzU z 2023 r. poz. 1230)
    • uzpd – ustawa o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne
    • Założenia koncepcyjne MSSF Założenia koncepcyjne sprawozdawczości finansowej (Conceptual Framework for Financial Reporting)
    pozostałe skróty:
    • CEIDG – Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej
    • EOG – Europejski Obszar Gospodarczy
    • FEP – Fundusz Emerytur Pomostowych
    • FGŚP – Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych
    • FP – Fundusz Pracy
    • FS – Fundusz Solidarnościowy
    • IASB – Rada Międzynarodowych Standardów Rachunkowości
    • IS – izba skarbowa
    • KAS – Krajowa Administracja Skarbowa
    • KIS – Krajowa Informacja Skarbowa
    • KNF – Komisja Nadzoru Finansowego
    • KRBR – Krajowa Rada Biegłych Rewidentów
    • KRS – Krajowy Rejestr Sądowy
    • KSB – Krajowe Standardy Badania
    • MF – Minister Finansów
    • MPiPS – Minister Pracy i Polityki Społecznej
    • MRiF – Minister Rozwoju i Finansów
    • MRiPS – Minister Rodziny i Polityki Społecznej
    • MSiG – Monitor Sądowy i Gospodarczy
    • NSA – Naczelny Sąd Administracyjny
    • PANA – Polska Agencja Nadzoru Audytowego
    • PIBR – Polska Izba Biegłych Rewidentów
    • PKD – Polska Klasyfikacja Działalności
    • pkpir – podatkowa księga przychodów i rozchodów
    • PPK – pracownicze plany kapitałowe
    • RM – Rada Ministrów
    • SA – sąd apelacyjny
    • sf – sprawozdanie finansowe
    • skok – spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa
    • SN – Sąd Najwyższy
    • SO – sąd okręgowy
    • TK – Trybunał Konstytucyjny
    • TSUE – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej
    • UCS – urząd celno-skarbowy
    • UE – Unia Europejska
    • US – urząd skarbowy
    • WDT – wewnątrzwspólnotowa dostawa towarów
    • WNT – wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów
    • WSA – wojewódzki sąd administracyjny
    • zfśs – zakładowy fundusz świadczeń socjalnych
    Skróty w tekście
    Spis treści artykułu
    Spis treści:
    Stowarzyszenie
    Księgowych w Polsce
    Najbliższe szkolenia on-line
    03.06.2024 CIT estoński dla księgowych SKwP Warszawa
    03.06.2024 VAT – transakcje międzynarodowe SKwP Kraków
    03.06.2024 Zatrudnianie cudzoziemców z uwzględnieniem dokumentacji kadrowej i przepisów specustawy wojennej SKwP Poznań
    03.06.2024 Podstawy podatku VAT SKwP Białystok
    04.06.2024 CIT estoński (eCit) 2024 w praktyce: wybór, ryzyka, ukryte zyski, przykłady praktyczne SKwP Bielsko-Biała, SKwP Bydgoszcz, SKwP Częstochowa, SKwP Gorzów Wielkopolski, SKwP Olsztyn, SKwP Opole, SKwP Suwałki, SKwP Szczecin, SKwP Włocławek
    04.06.2024 Fundacje i Stowarzyszenia (CIT i VAT) SKwP Warszawa
    04.06.2024 ABC cen transferowych SKwP Bielsko-Biała, SKwP Bydgoszcz, SKwP Częstochowa, SKwP Gorzów Wielkopolski, SKwP Kielce, SKwP Olsztyn, SKwP Opole, SKwP Szczecin, SKwP Włocławek
    Kursy dla księgowych