Stopa referencyjna NBP przy hipotetycznych odsetkach od kapitału własnego – coroczne odświeżanie czy zamrożenie na cały okres odliczenia

Art. 15cb updop wiąże wysokość hipotetycznych odsetek ze stopą referencyjną NBP „obowiązującą w ostatnim dniu roboczym roku poprzedzającego rok podatkowy”. Powstała wątpliwość, który „rok podatkowy” ustawodawca miał na myśli – rok podjęcia uchwały o przekazaniu zysku na kapitał zapasowy (raz na cały 3-letni okres odliczenia), czy każdy rok z 3 kolejnych lat odliczenia osobno.

Zgodnie z art. 15cb ust. 1 updop w spółce za koszt uzyskania przychodów uznaje się również kwotę odpowiadającą iloczynowi stopy referencyjnej NBP obowiązującej w ostatnim dniu roboczym roku poprzedzającego rok podatkowy powiększonej o 1 punkt procentowy oraz kwoty:

1. dopłaty wniesionej do spółki w trybie i na zasadach określonych w odrębnych przepisach lub
2. zysku przekazanego na kapitał rezerwowy lub zapasowy spółki.

Z kolei ust. 2 określa okres, w którym możliwe jest odliczenie – rok wniesienia dopłaty lub podwyższenia kapitału oraz 2 kolejne lata podatkowe.

W praktyce wyodrębniły się dwa konkurencyjne stanowiska co do sposobu ustalenia wysokości hipotetycznych odsetek:

1. wariant zmiennej (odświeżanej) stopy – ustalanej odrębnie dla każdego z 3 kolejnych lat ujmowania kosztu (stosuje się stopę NBP z ostatniego dnia roboczego roku bezpośrednio poprzedzającego ten konkretny rok podatkowy; stopa zmienia się wraz z rzeczywistymi zmianami stóp NBP),
2. wariant stałej (zamrożonej) stopy – ustalanej w odniesieniu do roku podjęcia uchwały o podwyższeniu kapitału zapasowego (stopa jest ustalana raz – ze stanu na ostatni dzień roboczy roku poprzedzającego rok podjęcia uchwały – i pozostaje niezmieniona przez cały 3-letni okres odliczenia.

W okresie wzrostu stóp NBP korzystniejszy ekonomicznie jest pierwszy wariant, natomiast w okresie spadku stóp – wariant drugi.

Argumenty za zmiennością stopy

W ust. 1 art. 15cb ustawodawca nie odwołuje się do roku podziału (przekazania) zysku – mówi wyłącznie o „roku podatkowym”. W pozostałych ustępach (2, 5, 6) tego artykułu konsekwentnie używa wyraźnego sformułowania „rok podatkowy, w którym podjęto uchwałę o zatrzymaniu zysku w spółce”. To wskazuje, że dla ustalenia wysokości kosztu w danym roku podatkowym należy brać pod uwagę każdorazowo stopę NBP obowiązującą w ostatnim dniu roku poprzedzającego ten konkretny rok podatkowy.

Należy też wziąć pod uwagę, że celem art. 15cb updop (druk sejmowy nr 2854/VIII kadencji) było wyrównanie podatkowego traktowania finansowania kapitałem własnym i obcym. Hipotetyczne odsetki symulują rynkowe oprocentowanie pożyczki, której spółka faktycznie nie zaciąga. Długoterminowe kredyty rynkowe mają oprocentowanie zmienne (WIBOR + marża) – pożyczki stałoprocentowe na 3 lata bez prawa renegocjacji są rzadkością. Konstrukcja z odświeżeniem stopy rok do roku odpowiada zatem typowemu wzorcowi rynkowemu. Zamrożenie prowadziłoby do paradoksu kosztu podatkowego oderwanego od warunków finansowania.

KIS opowiada się jednoznacznie za wariantem zmiennej stopy (por. pisma z 23.03.2023 r., 0111-KDIB2-1.4010.39.2023.1.BJ, 20.10.2023 r., 0114-KDIP2-2.4010.403.2023.2.AP, 11.03.2024 r., 0111-KDIB2-1.4010.25.2024.1.MM, 4.10.2024 r., 0114-KDIP2-2.4010.137.2023.10.S/SP, 15.12.2025 r., 0111-KDWB.4010.152.2025.2.BB, i 23.03.2026 r., 0111-KDIB1-1.4010.21.2026.2.LG), stwierdzając, że wysokość kosztu ustala się przy zastosowaniu stopy NBP obowiązującej w ostatnim dniu roboczym roku poprzedzającego konkretny rok wykazania kosztu – każdorazowo dla każdego z 3 lat odliczenia. Takie stanowisko dominuje też w doktrynie.

Argument za zamrożeniem stopy

Najsilniejszym argumentem za wariantem zamrożonej stopy jest to, że hipotetyczne odsetki są przypisane do konkretnego zysku przekazanego na kapitał, a nie konkretnego roku podatkowego – logiczne byłoby więc także przypisanie stopy do zdarzenia (jak w pożyczce o stałym oprocentowaniu). Argument ma walor intuicyjny, lecz przegrywa – moim zdaniem – z wykładnią językową i systemową: ustawodawca, formułując przepis, wybrał konstrukcję związaną z rokiem podatkowym.

Za wariantem zamrożenia opowiedział się WSA w Gorzowie Wielkopolskim w wyroku z 12.10.2023 r. (I SA/Go 262/23), utrzymanym w mocy wyrokiem NSA z 28.05.2024 r. (II FSK 28/24). Wskazał, że punktem wyjścia jest ustalenie roku przekazania zysku na kapitał zapasowy w drodze uchwały wspólników. Wtedy dochodzi do podwyższenia kapitału zapasowego. Art. 15cb ust. 1 updop wskazuje, jak wyliczyć kwotę, którą uznaje się za koszt. Natomiast ust. 2 tego przepisu rozstrzyga o tym, kiedy tak ustalony koszt przysługuje, a to ma miejsce m.in. w roku podwyższenia kapitału zapasowego oraz w kolejnych dwóch bezpośrednio po sobie następujących latach podatkowych. Rozliczyć koszt – zgodnie z art. 15cb ust. 2 updop można w roku podwyższenia kapitału zapasowego oraz w ciągu kolejnych 2 lat podatkowych bezpośrednio po sobie następujących, stosując stopę referencyjną obowiązującą w ostatnim dniu roboczym roku poprzedzającego rok podatkowy, tj. rok przekazania zysku na kapitał zapasowy.

Stanowisko to ma charakter odosobniony, nie wykształciła się jeszcze utrwalona linia orzecznicza, a KIS kontynuuje wydawanie interpretacji potwierdzających odmienny wariant rozliczenia.

Różnice między oboma wariantami ilustruje poniższy uproszczony przykład.

Konsekwencje wyboru

Podatnik rozważający wariant zamrożenia powinien uwzględnić: dominujące przeciwne stanowisko KIS, ochronę z art. 14k–14n Op dostępną wyłącznie po uzyskaniu własnej interpretacji indywidualnej, ryzyko korekty CIT-8 z odsetkami za zwłokę oraz niewspółmierność kosztu sporu do potencjalnej korzyści podatkowej. Podatnikom rozliczającym koszty hipotetycznych odsetek (po raz pierwszy lub przez korektę wsteczną) rekomendowałbym w związku z tym wariant zmiennej stopy[1].

Zarząd spółki decydujący się na wariant agresywny (art. 293 § 2 Ksh) powinien udokumentować decyzję: własną interpretacją indywidualną, opinią doradcy podatkowego oraz uchwałą zarządu (w spółce akcyjnej – rady nadzorczej) odzwierciedlającą wybór w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego (zasada biznesowej oceny sytuacji – art. 293 § 3 Ksh).

Biegły rewident w toku badania weryfikuje istnienie interpretacji indywidualnej; w razie jej braku ocenia istotność potencjalnej różnicy podatkowej i konieczność utworzenia rezerwy na zobowiązania publicznoprawne (art. 35d ust. 1 uor), dokumentuje własną ocenę (KSB 230 Dokumentacja badania, KSB 540 (Z) Badanie szacunków księgowych i powiązanych ujawnień) i w razie istotnego ryzyka rozważa ujawnienie w informacji dodatkowej lub akapit objaśniający w sprawozdaniu z badania (KSB 706 (Z) Akapity objaśniające ze zwróceniem uwagi oraz akapity zawierające inne sprawy w sprawozdaniu niezależnego biegłego rewidenta).

Podsumowując: wykładnia art. 15cb ust. 1 updop prowadzi moim zdaniem do wniosku, że stopa NBP jest ustalana odrębnie dla każdego z 3 lat okresu odliczenia (na ostatni dzień roboczy roku poprzedzającego ten konkretny rok podatkowy). Spółki rozważające wariant zamrożenia stopy (mający oparcie w przywołanych wyrokach sądowych) powinny wcześniej wystąpić o własną interpretację indywidualną i udokumentować decyzję zarządu.