Skutki decyzji inspektora PIP stwierdzającej istnienie stosunku pracy – ubezpieczenia społeczne i zdrowotne

Od 8.07.2026 r. okręgowym inspektorom pracy przyznano nowe uprawnienie – do stwierdzenia, w decyzji administracyjnej, istnienia stosunku pracy tam, gdzie strony zawarły umowę cywilnoprawną (zlecenia, o dzieło, kontrakt B2B), a faktyczny sposób świadczenia pracy odpowiada cechom stosunku pracy z art. 22 § 1 Kp (art. 11 ust. 1 pkt 7a ustawy z 13.04.2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, tekst jedn. DzU z 2024 r. poz. 1712; dalej: ustawa o PIP; znowelizowanej ustawą z 11.03.2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw, DzU poz. 473)¹. Przed wydaniem decyzji inspektor wydaje polecenie usunięcia naruszeń (na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy o PIP). Jego niewykonanie oznacza otwarcie dla PIP drogi do wydania decyzji lub skierowania do sądu powództwa o ustalenie stosunku pracy.

Reforma to jednak zmiany nie tylko ustawy o PIP, lecz także innych ustaw, w tym usus, skąd wynikają istotne – z perspektywy płatnika i ubezpieczonego – konsekwencje reklasyfikacji.

Decyzja o istnieniu stosunku pracy – na bieżąco

Zgodnie z art. 34 ust. 2j ustawy o PIP decyzja o przekształceniu wywołuje skutki prawne od dnia jej wydania, a nie z mocą wsteczną. Datą zawarcia umowy o pracę jest więc co do zasady data wydania decyzji (art. 34 ust. 2f). Te same skutki decyzja wywoła zatem na gruncie nie tylko prawa pracy, lecz także podatkowego², ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego.

Od tej zasady przewidziano wyjątek, który chroni pracownika przed zwolnieniem. Jeżeli w okresie między rozpoczęciem kontroli a uprawomocnieniem się decyzji (albo upływem terminu do odwołania) pracodawca z własnej inicjatywy rozwiąże umowę cywilnoprawną, doprowadzi do jej wygaśnięcia lub zaprzestanie faktycznego dopuszczania danej osoby do pracy, za datę zawarcia umowy o pracę przyjmie się datę rozpoczęcia kontroli (art. 34 ust. 2g ustawy o PIP). W takim przypadku do stron stosuje się przepisy o powszechnej i szczególnej ochronie przed wypowiedzeniem, a terminy przedawnienia z art. 264 Kp biegną od uprawomocnienia się decyzji. Ma to zapobiegać zrywaniu współpracy po wszczęciu kontroli.

Decyzja staje się wykonalna dopiero z dniem:

• następującym po bezskutecznym upływie terminu do wniesienia odwołania albo
• uprawomocnienia się orzeczenia sądu rejonowego rozpoznającego odwołanie, albo
• nadania jej rygoru natychmiastowej wykonalności.

Rygor zaś może być nadany w przypadku osób objętych szczególną ochroną przed zwolnieniem (m.in. kobiet w ciąży, pracowników w wieku przedemerytalnym, działaczy związkowych) lub w sytuacjach uzasadnionych ochroną życia i zdrowia albo ważnym interesem strony.

Oznacza to, że przez czas trwania postępowania odwoławczego strony nadal rozliczają się na dotychczasowych zasadach cywilnoprawnych. Dopiero prawomocne zakończenie sporu uruchomi składkowe i podatkowe skutki wynikające z decyzji.

Niekiedy wstecz

Należy jednak pamiętać, że decyzja to niejedyna droga ustalenia stosunku pracy – jest jeszcze powództwo o ustalenie istnienia stosunku pracy (art. 63¹ Kpc). Sąd pracy może zaś orzec o istnieniu lub treści stosunku pracy z datą wsteczną. Powództwo może wytoczyć zarówno sama osoba zatrudniona, jak i okręgowy inspektor pracy (art. 33a ust. 6, art. 10 ust. 1 pkt 11 i art. 19 ust. 1 pkt 4a ustawy o PIP). PIP musi zatem wybrać: albo wyda decyzję ze skutkiem na przyszłość, albo skieruje sprawę do sądu, jeżeli konieczne jest ustalenie stosunku pracy za okres wcześniejszy niż ten, który mógłby być objęty decyzją. Nie może skorzystać z obu rozwiązań jednocześnie w odniesieniu do tego samego okresu. Ale może wydać decyzję na przyszłość, a w odniesieniu do okresu wstecznego wytoczyć powództwo.

Trzeba też mieć na względzie, że choć PIP jest ograniczona w samodzielnym ustalaniu istnienia stosunku pracy wstecz, to takiego ograniczenia nie ma ZUS. Może on bowiem, jak dotychczas, wstecznie wydać decyzję stwierdzającą, że dana osoba nie podlegała ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu z tytułu zlecenia, tylko ze stosunku pracy. Należności składkowe przedawniają się co do zasady po 5 latach, a ustalenia PIP – zwłaszcza w połączeniu z nowym systemem wymiany danych między KAS, PIP i ZUS – mogą się stać dla tych organów wskazówką do wszczynania bardziej celowanych kontroli, także za okresy poprzedzające decyzję inspektora.

Skutki reklasyfikacji umowy

Po przekształceniu umowy płatnik składek ma 7 dni na zgłoszenie danej osoby do ubezpieczeń.

Z art. 36 ust. 4e usus wynika, że zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych osób, które uznano za pracowników, dokonuje się w ciągu 7 dni od dnia, w którym decyzja PIP stała się ostateczna, a w przypadku wniesienia odwołania do sądu – od dnia, w którym orzeczenie stało się prawomocne.

Do usus wprowadzono przepisy, które określają, w jaki sposób mają być ustalone składki po przekształceniu umowy.

Art. 18 ust. 1b usus stanowi, że za podstawę wymiaru składek społecznych za okres od dnia wydania decyzji do dnia, w którym stała się ona ostateczna (a w razie odwołania do sądu – do dnia uprawomocnienia się wyroku), przyjmuje się kwoty wykazane z tytułu dotychczasowej umowy cywilnoprawnej.

Składki opłacone za ten okres z racji umowy cywilnoprawnej zalicza się na poczet należności z umowy o pracę. Zgodnie bowiem z art. 38b ust. 1 usus składki opłacone za osobę zgłoszoną do ubezpieczeń społecznych z tytułu umowy agencyjnej, zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, a także za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność (art. 6 ust. 1 pkt 4 lub 5), wobec której PIP wydała decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy, uznaje się za opłacone na poczet należności z tytułu pracowniczego (art. 6 ust. 1 pkt 1).

To rozwiązanie szczególne. Nienależnie opłacone składki z innego tytułu nie podlegają zaliczeniu przez ZUS z urzędu, na ogólnych zasadach, na poczet zaległych lub bieżących składek, a w razie ich braku – na poczet przyszłych składek. Nie można też wnioskować o ich zwrot.

Nie stosuje się także przepisu mówiącego o tym, że nienależnie opłacone składki ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat. Wynika to z wyłączenia, w odniesieniu do składek wskazanych w art. 38b ust. 1 usus, stosowania art. 24 ust. 6a–6g usus. Tak stanowi art. 38b ust. 3 usus.

Skoro zatem do dnia uprawomocnienia się decyzji PIP podstawą wymiaru składek pozostają kwoty wynikające z umowy cywilnoprawnej, a należności z tytułu umowy o pracę są z reguły wyższe, to ewentualna zaległość składkowa – o ile powstanie – będzie ograniczona do nadwyżki (składki pracownicze minus składki cywilnoprawne), a nie do całości składek za sporny okres.

Płatnik ma przekazać do ZUS dokumenty związane z ubezpieczeniami za okres objęty decyzją niepóźniej niż w terminie 7 dni od dnia, w którym decyzja ta stała się ostateczna, a w przypadku wniesienia odwołania do sądu – od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu (art. 38b ust. 2 usus).

Jakie koszty płatnika

Z punktu widzenia płatnika istotne jest, jakie koszty poniesie w związku z przekształceniem umowy. Zależy to od konkretnej sytuacji, w szczególności zaś od tego, czy była ona jedynym tytułem do ubezpieczeń danej osoby, czy też nie.

• Jedyny tytuł (brak zbiegu) – umowa o pracę podlega obowiązkowemu pełnemu oskładkowaniu. Zlecenie, jeśli jest samodzielnym tytułem, podobnie, z tym że składka chorobowa jest dobrowolna. Gdy dotychczasowy zleceniodawca płacił już obowiązkowe składki społeczne i zdrowotną, większe obciążenie może polegać tylko na odprowadzeniu składki chorobowej – jeśli od zlecenia nie była płacona jako dobrowolna.
• Studenci do 26. roku życia na zleceniu – od umowy zlecenia ze studentem, który nie ukończył 26 lat, nie opłaca się składek. Gdy student korzysta z tego zwolnienia, do ubezpieczenia zdrowotnego zgłasza go rodzina albo uczelnia. Oznacza to, że po przekwalifikowaniu zlecenia w umowę o pracę wynagrodzenie musi zostać w pełni oskładkowane (społecznie i zdrowotnie).
• Zbieg tytułów u różnych płatników – jeśli dotychczasowa umowa zlecenia była objęta wyłącznie składką zdrowotną (bo zleceniobiorca miał już inny obowiązkowy tytuł do ubezpieczeń, np. umowę z innym podmiotem), to dotychczasowy zleceniodawca musi zapłacić pozostałe składki. To zaś oznacza wzrost kosztów pracodawcy. Ta druga umowa z innym podmiotem, w zależności od tego, jaki miała charakter, może się stać dobrowolnym tytułem. Tak będzie, jeśli drugim tytułem było zlecenie. Jeżeli natomiast była to umowa o pracę, to obowiązkowe są pełne składki z obu umów.
• Zbieg tytułów u tego samego płatnika – jeśli z danym podmiotem ta sama osoba zawarła kilka umów zlecenia, a jedna z nich zostanie uznana za umowę o pracę, zastosowanie ma art. 8 ust. 2a usus. Oznacza to, że na gruncie usus osobę tę należy uznać za pracownika również w odniesieniu do pozostałych umów cywilnoprawnych z tym podmiotem. W konsekwencji składki trzeba odprowadzić nie tylko z umowy przekształconej, lecz także ze wszystkich umów łączących strony. Wszystkie muszą być potraktowane do celów składkowych jako przychód ze stosunku pracy.
• B2B (samozatrudnienie) – w tym przypadku istotne skutki pojawią się po obu stronach. Dotychczasowy zleceniodawca musi odprowadzić pełne składki jak za pracownika. Sytuacja samozatrudnionego będzie zależała od tego, czy wykonywał usługi także na rzecz innych podmiotów, z jakich tytułów podlegał ubezpieczeniom oraz w jakiej wysokości uzyskiwał przychody. Nienależne składki z działalności gospodarczej powinny podlegać zwrotowi.

Może się zatem okazać, że z umowy należy zapłacić składki, których dotychczas nie trzeba było w ogóle odprowadzać. Może też być tak, że zostanie osiągnięty limit składkowy – nie odprowadza się składek emerytalnych i rentowych od momentu, gdy roczne przychody pracownika przekroczą limit 30-krotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (w 2026 r. jest to 282 600 zł).

Wreszcie, przekształcenie umowy cywilnoprawnej w pracowniczą może spowodować, że zatrudnionemu będą przysługiwać świadczenia typowo pracownicze, do których wcześniej nie miał prawa, np. wyrównanie wynagrodzenia za pracę lub ekwiwalent za zaległy urlop wypoczynkowy (po rozwiązaniu umowy). Podstawa wymiaru składek może zatem ulec zwiększeniu także z tego powodu.

Kto za to zapłaci

W zależności od tytułu ubezpieczeń składki mogą być finansowane w całości przez płatnika lub przez obie strony umowy. Składki na ubezpieczenie emerytalne pracownik/zleceniobiorca i pracodawca/zleceniodawca finansują w równych częściach (po 9,76% podstawy wymiaru), a rentowe – odpowiednio w wysokości 1,5% i 6,5% podstawy wymiaru. Składki na ubezpieczenie chorobowe i zdrowotne pokrywa w całości ubezpieczony, a na ubezpieczenie wypadkowe oraz na FP i FGŚP – w całości płatnik. W przypadku samozatrudnionego wszystkie składki finansuje i odprowadza on sam.

Jeśli umowa cywilnoprawna zostanie uznana za stosunek pracy, obowiązek odprowadzenia zaległych składek będzie spoczywał na pracodawcy. Powstaje pytanie, czy może on dochodzić od pracownika zwrotu składek w tej części, w której pierwotnie zobowiązanym do ich zapłaty byłby tenże pracownik? I co w przypadku, gdy stosunek pracy ustanie?

Wypłacenie pracownikowi wynagrodzenia w części odpowiadającej należnościom publicznoprawnym finansowanym ze środków pracownika powoduje, że otrzymał on świadczenie nienależne. Pracodawca był bowiem zobowiązany do wypłacenia pracownikowi jedynie kwoty wynagrodzenia netto. W pewnych sytuacjach żądanie zwrotu świadczenia nienależnego jest wyłączone – np. na podstawie art. 411 pkt 2 Kc (gdy spełnienie świadczenia czyni zadość zasadom współżycia społecznego). Przepis ten ma zastosowanie w sytuacji, gdy ten, kto spełnił świadczenie, nie był co prawda prawnie do tego zobowiązany, lecz można mu przypisać moralny obowiązek wobec przyjmującego świadczenie.

W orzecznictwie przyjmuje się, że pracownik ma prawo uważać, iż świadczenie wypłacane przez pracodawcę posługującego się wyspecjalizowanymi służbami jest spełniane zasadnie i zgodnie z prawem, a więc nie musi się liczyć z obowiązkiem jego zwrotu. Obowiązek taki ogranicza się zasadniczo do sytuacji, w których pracownik ma świadomość nienależności świadczenia (art. 409 w zw. z art. 410 § 1 Kc i w zw. z art. 300 Kp). Ciężar dowodu w tej kwestii spoczywa na pracodawcy (zob. wyrok SN z 9.01.2007 r., II PK 138/06).

Pojawiają się jednak głosy za możliwością żądania zwrotu od pracownika części składek opłaconych za niego po przekwalifikowaniu umowy. Na przykład w wyroku SN z 26.09.2018 r. (II PK 151/17) stwierdzono, że przejście (w sensie ekonomicznym) korzyści z majątku pracodawcy (zubożonego) do majątku pracownika (wzbogaconego) następuje, gdy pracodawca-płatnik opłaca całość składek na ubezpieczenia społeczne pracownika z własnych środków. Jest tak m.in., gdy zamiast stosunku zobowiązaniowego nierodzącego obowiązku ubezpieczenia społecznego prawomocnym wyrokiem zostaje ustalone istnienie stosunku pracy, co powoduje konieczność wywiązania się przez pracodawcę z obowiązku opłacenia należnych składek. Płatnik nie ma w tej sytuacji możliwości dokonania potrąceń (na bieżąco z wynagrodzenia) i konieczne jest sfinansowanie przez niego części składki należnej od pracownika. W tym momencie następuje wzbogacenie pracownika, polegające na pomniejszeniu jego obciążeń finansowych (oszczędzeniu wydatku związanego z zapłatą należnej części składki), oraz zubożenie pracodawcy, który pokrywa zobowiązania pracownika względem Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Jak wskazał SN, skoro pracownik ma ustawowy obowiązek partycypacji w kosztach swojego ubezpieczenia społecznego, to nie istnieje aksjologiczna podstawa do przerzucenia tego obowiązku na pracodawcę, jeśli pracownik korzystał z ustalonych warunków zatrudnienia przez to, że otrzymywał do swojej dyspozycji tę część wynagrodzenia, która powinna zasilić Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Z tego samego powodu żądanie pracodawcy wobec pracownika zwrotu pokrytych należności składkowych nie może być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 8 Kp). (…) Zasady słuszności i sprawiedliwości przemawiają więc za tym, aby pracownik nie był zwolniony z konsekwencji, jakie w prawie ubezpieczeń społecznych wynikają z sądowego ustalenia istnienia stosunku pracy.

Z orzecznictwa wynika, że łatwiej uzasadnić zwrot, gdy pracownik czerpał korzyści z cywilnoprawnego zatrudnienia. SN w wyroku z 23.05.2023 r. (II PSKP 21/22) wskazał, że pracodawca – z reguły – nie może żądać od pracownika zwrotu wypłaconego wynagrodzenia odpowiadającego kwocie zapłaconych przez siebie z własnych środków należności z tytułu składek za ubezpieczenia społeczne i zdrowotne w części, która powinna być sfinansowana ze środków pracownika, chyba że zawierając umowę cywilnoprawną, pracownik dążył do uzyskania wyższego wynagrodzenia kosztem redukcji obciążeń publicznoprawnych należnych w przypadku wykonywania zatrudnienia w ramach stosunku pracy.

Drogę do domagania się zwrotu nienależnego świadczenia może zatem otworzyć fakt, że osoba, która pierwotnie nie była pracownikiem, chciała być zatrudniona na podstawie umowy cywilnoprawnej, gdyż czerpała z tego tytułu korzyści. Jak wskazał SN w wyroku z 19.05.2022 r. (III PSKP 70/21), pracodawca nie może żądać zwrotu wynagrodzenia odpowiadającego kwocie zapłaconych z jego środków składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne w części, która powinna być sfinansowana ze środków pracownika, jeżeli ustalono, że pracownik wykonujący pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej z podmiotem trzecim w istocie wykonywał ją na rzecz pracodawcy, tj. w warunkach określonych w art. 8 ust. 2a usus. Chyba że zawierając umowę cywilnoprawną, pracownik świadomie dążył do uzyskania wyższego wynagrodzenia kosztem redukcji obciążeń publicznoprawnych należnych w przypadku wykonywania równoczesnego zatrudnienia w ramach stosunku pracy i umowy cywilnoprawnej.

Bez składek od składek

Jeśli okaże się, że nie zachodzi sytuacja, w której od pracownika można żądać zwrotu części składek sfinansowanych za niego przez pracodawcę, powstaje pytanie, jak je traktować.

W poprzednich latach w tego typu przypadkach (przekwalifikowywania umów) ZUS stał na stanowisku, że opłacenie przez pracodawcę części składek, które powinny być finansowane przez pracownika, oznacza powstanie po stronie pracownika przychodu ze stosunku pracy, od którego trzeba odprowadzić kolejne składki. Natomiast w przypadku osób, które nie mają już tytułu do ubezpieczeń społecznych określonego w art. 6 usus (z powodu rozwiązania umowy), opłacenie tych składek stanowi przychód z innych źródeł, czyli nieoskładkowany (zob. decyzje ZUS z 29.05.2019 r., WPI/200000/43/422/2019, i 7.09.2015 r., DI/100000/43/845/2015).

Tę wykładnię należy uznać za nieaktualną. W interpretacji ogólnej z 30.03.2023 r. (DD3.8203.1.2023) MF wskazał, że zapłacenie przez płatnika zaległych składek społecznych oraz zdrowotnej jest wykonaniem zobowiązania publicznoprawnego ciążącego na płatniku składek i nie stanowi wykonania obowiązku za pracowników czy zleceniobiorców (także byłych) oraz nie powoduje powstania u nich przychodu podatkowego. Nie stanowi przysporzenia majątkowego zwiększającego ich majątek, nie może więc być uznane za nieodpłatne świadczenie na ich rzecz. Zapłatę przez płatnika zaległych składek trzeba zatem uznać za neutralną pod względem podatkowym dla pracownika/zleceniobiorcy.

Jeśli zaś coś nie jest przychodem z pracy/zlecenia, to nie ma podstawy do jego oskładkowania.

Przedawnienie roszczeń a zawieszenie składek

Nowelizacja ingeruje też w bieg terminów przedawnienia na dwóch płaszczyznach – pracowniczej i składkowej.

Po pierwsze, wszczęcie postępowania w sprawie wydania decyzji o istnieniu stosunku pracy przerywa bieg przedawnienia roszczeń wynikających z tego stosunku. Chodzi na przykład o wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych lub ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy. Termin ten biegnie na nowo od dnia uprawomocnienia się decyzji PIP albo od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu wydanego wskutek odwołania od decyzji lub powództwa o ustalenie istnienia bądź treści stosunku pracy. Działa to więc na korzyść osoby zatrudnionej, bo chroni ją przed przedawnieniem się roszczeń w czasie, gdy toczy się spór o samą kwalifikację umowy.

Po drugie, niezależnie od tego uregulowano zawieszenie biegu przedawnienia należności publicznoprawnych. Z art. 24 ust. 5h usus wynika, że bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek ulega zawieszeniu od dnia wniesienia odwołania od decyzji PIP do dnia, w którym stała się ona ostateczna, a w przypadku skierowania sprawy do sądu – do dnia uprawomocnienia się orzeczenia. Analogiczne rozwiązanie wprowadzono w Op odnośnie do podatków (art. 70 § 6 pkt 3a i 3b).

Te dwie instytucje (przerwanie biegu i zawieszenie) trzeba rozróżnić. Przerwanie przedawnienia roszczeń pracowniczych wydłuża czas, w którym pracownik może skutecznie dochodzić zaległych świadczeń związanych ze stosunkiem pracy. Zawieszenie biegu przedawnienia zobowiązań składkowych i podatkowych chroni ZUS i KAS przed przedawnieniem się należności w toku sporu sądowego wywołanego odwołaniem od decyzji PIP. Dla płatnika rozwiązania te są niekorzystne. Długość postępowania odwoławczego nie działa na jego korzyść ani jako pracodawcy (bo roszczenia pracownicze nie przedawnią się w tym czasie), ani jako płatnika składek i podatnika (bo te należności pozostają „w zawieszeniu”).

Prawo do reklasyfikacji – czy ma je także ZUS

Należy zauważyć, że obecnie mamy do czynienia ze swoistym nakładaniem się kompetencji dwóch organów (PIP i ZUS) odnośnie do ustalania charakteru zatrudnienia. PIP zyskała uprawnienie do ustalenia stosunku pracy w formie decyzji o ustaleniu stosunku pracy (art. 11 ust. 1 pkt 7a ustawy o PIP). Oczywistą konsekwencją ustalenia istnienia stosunku pracy jest ubezpieczenie i odprowadzenie składek z nowego tytułu w miejsce zakwestionowanego przez PIP, o czym mówią art. 34 ust. 2j ustawy o PIP oraz art. 18 ust. 1b i art. 36 ust. 4e usus. Co więcej, z art. 14a ustawy o PIP wynika obowiązek udostępniania ZUS ustaleń z kontroli PIP. Udostępnia więc ona ZUS ustalone w czasie kontroli dane podmiotu i dane osób wykonujących pracę, w tym okres pracy i rodzaj zawartej umowy. Dzięki temu ZUS może realizować swoje zadania, w tym stwierdzać i ustalać obowiązek ubezpieczeń społecznych.

Mamy zatem dwa odrębne instrumenty – decyzję PIP o istnieniu stosunku pracy i decyzję ZUS o podleganiu ubezpieczeniom, wydawane na podstawie różnych przepisów i w różnych celach.

ZUS od lat dysponuje uprawnieniem do ustalania właściwego tytułu do ubezpieczeń społecznych – bada rzeczywisty charakter łączącej strony relacji, a jeśli stwierdzi, że odpowiada ona cechom stosunku pracy lub zlecenia, to wydaje decyzję nakładającą obowiązek opłacania odpowiednich składek. ZUS podkreśla, że nie zmienia umów, a jedynie ustala prawidłowy tytuł i wysokość składek. Nie ma też uprawnień do wydania nakazu zawarcia właściwej umowy (np. umowy o pracę), a skutkiem działań jest właściwe zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych z prawidłowym kodem tytułu ubezpieczenia. Uprawnienie to nie jest ograniczone terminem przewidzianym dla decyzji PIP – ZUS może się cofać do granic wyznaczonych przez ogólny 5-letni termin przedawnienia należności składkowych. Zdaniem ZUS ustalenie przez niego prawidłowego tytułu do ubezpieczeń społecznych oraz wysokości składek na te ubezpieczenia nie oznacza powstania stosunku pracy między pracodawcą a pracownikiem.

Nowelizacja nie tworzy hierarchii ani reguł kolizyjnych rozstrzygnięć obu organów w tym zakresie, mimo że przewiduje wymianę informacji między nimi. W efekcie są wątpliwości, czy organem właściwym rzeczowo do ustalenia, że praca jest wykonywana w ramach umowy o pracę, stała się wyłącznie PIP. Czy jeśli PIP wyda decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy, co może robić „na bieżąco” (art. 34 ust. 2f ustawy o PIP), to ZUS wyda decyzję o podleganiu ubezpieczeniom społecznym ze stosunku pracy także wstecz od tej daty (jeżeli uzna, że taki powinien być tytuł), czy jednak stwierdzi, że w tej sprawie powinien wypowiedzieć się sąd z powództwa inspektora pracy, którą to ścieżkę przewiduje art. 33a ust. 6 ustawy o PIP?

Nie jest też pewne, co wtedy, gdy PIP i ZUS będą mieć odmienne zdania na temat charakteru danego stosunku prawnego. Może to prowadzić do sytuacji trudnej do pogodzenia z zasadą pewności prawa: dla celów prawa pracy dana osoba pracownikiem formalnie nie jest (bo PIP nie wydała jeszcze decyzji albo w ogóle jej nie wyda), a dla celów składkowych ZUS może już traktować ją jak pracownika.

Oznacza to, że ZUS nadal może orzekać o prawidłowości tytułu ubezpieczenia, ale zyskał nowe narzędzie w postaci szerszego dostępu do ustaleń dokonanych przez inspektorów pracy.

Wymiana danych między PIP, ZUS i KAS

Nowelizacja wprowadziła bowiem do ustawy o PIP nie tylko art. 14a, nakładający na PIP obowiązek nieodpłatnego udostępniania ZUS danych ustalonych w toku kontroli. Z nowego art. 50 ust. 13a usus wynika, że ZUS ma elektronicznie udostępniać PIP dane o ubezpieczonych i płatnikach składek: kod tytułu ubezpieczenia, datę powstania obowiązku ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego, zgłoszeń i wyrejestrowania, przerwy w opłacaniu składek, rodzaje ubezpieczeń, podstawę wymiaru składek, dane o zwolnieniach lekarskich, wypadkach przy pracy, zatrudnianiu cudzoziemców i inne – w celu niezbędnym do realizacji ustawowych zadań w zakresie kontroli przepisów prawa pracy i przepisów dotyczących zatrudnienia. Podobny dostęp do danych podatkowych objętych tajemnicą skarbową wprowadzono w Op (art. 299j).

System teleinformatyczny ma zapewnić ZUS (art. 68ac usus). Korzystać z niego będą ZUS, PIP oraz Szef KAS w celu wymiany danych i informacji niezbędnych do dokonywania analizy ryzyka naruszenia prawa i niewykonywania obowiązków z zakresu prawa pracy i legalności zatrudnienia, prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego. ZUS, PIP i KAS zawarły już porozumienie w tej sprawie. Z kolei powołanie zespołu zadaniowego ds. oceny ryzyka ma wpłynąć na zwiększenie skuteczności typowania podmiotów do kontroli na podstawie analizy algorytmicznej.

Należy zatem spodziewać się bardziej celowanych kontroli ze strony wszystkich tych instytucji. Stąd praktyczne znaczenie ma nie tylko treść umów, lecz przede wszystkim faktyczny sposób ich wykonywania.