Odporność na stres w zawodzie księgowego

Czynniki stresogenne

Można wyróżnić następujące czynniki stresogenne w pracy księgowego:

• konieczność dotrzymania terminów,
• wymóg precyzji,
• zmienne regulacje prawne,
• wymogi komunikacyjne.

Stres związany z koniecznością dotrzymania terminów nasila się w okresach zamknięć rocznych i kwartalnych. Czasochłonność procesów księgowych, połączona z potrzebą precyzji sprawia, że presja wzrasta w miarę zbliżania się ostatecznych terminów. Terminowość łączy się nierozerwalnie z kolejnym kluczowym czynnikiem stresogennym – wymogiem precyzji. W pracy księgowego konieczność unikania błędów jest nadrzędna, gdyż błędy mogą prowadzić do poważnych konsekwencji finansowych lub prawnych. Wysokie oczekiwania w zakresie dokładności generują stałą presję, zwłaszcza w kontekście wielozadaniowości oraz dużej liczby dokumentów do przeanalizowania i zatwierdzenia w krótkim czasie. W ten sposób precyzja i terminowość stają się wzajemnie powiązanymi wymaganiami, które podnoszą poziom stresu, powodując ryzyko wypalenia zawodowego oraz obniżenia jakości pracy z powodu wyczerpania psychicznego.

Kolejnym czynnikiem stresogennym są zmienne regulacje prawne. Księgowi są zmuszeni do ciągłego podnoszenia kwalifikacji i śledzenia zmian w przepisach, aby nie popełniać błędów. To obciążenie jest szczególnie dotkliwe w sytuacji, gdy księgowi muszą szybko dostosować się do nowych regulacji, co wymaga zarówno elastyczności, jak i pełnego zaangażowania w procesy adaptacyjne. Zmienność przepisów zwiększa stres wynikający z wymogu terminowości i precyzji, tworząc kompleksowy zestaw czynników stresogennych, które oddziałują na księgowego każdego dnia pracy[1].

Wymienione czynniki stresogenne są dodatkowo wzmacniane przez wymogi komunikacyjne. Księgowi muszą utrzymywać dobre relacje zarówno z klientami, jak i współpracownikami oraz menedżerami, co często stanowi wyzwanie w kontekście różnorodnych oczekiwań i presji na wyniki. Każda grupa – klienci, przełożeni i współpracownicy – ma inne wymagania, które księgowy musi zrozumieć i spełnić, aby uniknąć konfliktów mogących wpływać na jego efektywność i dobrostan psychiczny.

Stres zawodowy

Pojawia się, gdy istnieje różnica między wymaganiami stawianymi przez pracę a możliwościami pracownika, jego wiedzą lub umiejętnościami. W kontekście stresu zawodowego można wyróżnić dwa jego podstawowe typy: stres krótkotrwały i przewlekły. Stres krótkotrwały pełni funkcję adaptacyjną i pozwala na mobilizację organizmu w obliczu wyzwań. Może działać pozytywnie, zwiększając koncentrację i efektywność, szczególnie w sytuacjach wymagających szybkiego działania, takich jak realizacja pilnych zadań czy rozwiązywanie nagłych problemów. Zazwyczaj ustępuje on po zakończeniu trudnego zadania i nie pozostawia długotrwałych skutków.

Inaczej jest w przypadku stresu przewlekłego, który rozwija się, gdy napięcie trwa przez dłuższy czas. Tego rodzaju stres często wiąże się z ciągłą presją na osiąganie wyników, niepewnością co do oczekiwań przełożonych, a także brakiem wsparcia ze strony współpracowników. Jego negatywny wpływ objawia się na wielu płaszczyznach – od wyczerpania fizycznego, przez problemy emocjonalne, aż po wypalenie zawodowe. W dłuższej perspektywie przewlekły stres może prowadzić do spadku odporności organizmu, obniżenia zdolności poznawczych i poczucia braku satysfakcji z pracy[2].

W zawodzie księgowego oba rodzaje stresu są powszechne. Stres krótkotrwały pojawia się szczególnie w okresach rozliczeniowych, kiedy konieczne jest szybkie przetwarzanie dużej ilości danych czy sporządzanie raportów finansowych w krótkim czasie. W takich momentach napięcie może działać motywująco, pozwalając na realizację trudnych zadań w określonych ramach czasowych. Jednak przewlekły stres, związany z ciągłą presją na precyzję, odpowiedzialnością za finanse firmy i obawą przed popełnieniem błędów, jest znacznie bardziej destrukcyjny. Długotrwałe napięcie w pracy księgowego może prowadzić do zmniejszenia efektywności, a w skrajnych przypadkach do wypalenia zawodowego.

Zrozumienie różnic między stresem krótkotrwałym a przewlekłym jest kluczowe dla skutecznego zarządzania napięciem w pracy. W zawodzie księgowego, gdzie duża odpowiedzialność i wymóg dokładności są codziennością, niezwykle istotne jest wprowadzenie mechanizmów wspierających, takich jak lepsze planowanie pracy, większa elastyczność w organizacji zadań oraz programy wspierające dobrostan psychiczny. Dzięki takim działaniom można nie tylko poprawić zdrowie i samopoczucie pracowników, lecz także zwiększyć ich efektywność i satysfakcję z wykonywanej pracy.

Czynniki stresogenne w opinii księgowych

Celem przeprowadzonego przez autora badania było zweryfikowanie zależności między odpornością na stres a postawami etycznymi osób pracujących w zawodzie księgowego. W związku z tym zakres przedmiotowy badania obejmował analizę dwóch kluczowych aspektów pracy zawodowej księgowych:

• poziomu ich odporności na stres (sposobów reagowania na obciążenie psychiczne w pracy) oraz
• ich postaw etycznych (podejścia do przestrzegania norm zawodowych i moralnych w sytuacjach zawodowych).

Natomiast zakres podmiotowy obejmował grupę zawodową księgowych pracujących na terenie Polski. W badaniu wzięły udział osoby zatrudnione w różnych typach organizacji związanych z rachunkowością i finansami (m.in. biura rachunkowe, działy księgowe przedsiębiorstw korporacyjnych, biura rewizyjne), na różnych szczeblach stanowisk (od młodszych asystentów księgowości, przez samodzielnych księgowych, po osoby na stanowiskach kierowniczych w obszarze finansów). Łącznie w badaniu uczestniczyło 93 księgowych. Należy podkreślić, że dobór próby miał charakter celowy (niestochastyczny). Do udziału zapraszano (za pośrednictwem kontaktów zawodowych oraz mediów społecznościowych skupiających księgowych) osoby z grupy docelowej.

W badaniu zastosowano kwestionariusz ankiety własnej składający się z kilkunastu pytań. Ankieta zawierała pytania zamknięte (w tym jednokrotnego i wielokrotnego wyboru oraz skale ocen) pozwalające zmierzyć m.in. subiektywny poziom stresu w pracy (skala 1–5), częstotliwość odczuwania presji, rodzaje czynników stresogennych, częstotliwość doświadczania dylematów etycznych (np. nacisków na nieetyczne postępowanie) czy ocenę wpływu stresu na ryzyko błędów. Ponadto znalazło się w niej jedno pytanie otwarte – respondenci mogli opisać obserwowane przez siebie zależności (np. jak popełnione błędy wpływają na dalsze decyzje w warunkach stresu).

Badanie potwierdziło, że zawód księgowego wiąże się ze znacznym poziomem odczuwanego stresu. Aż 72% respondentów oceniło swój stres w pracy jako wysoki (poziom 4 lub 5 w skali 5-stopniowej), przy czym najczęściej wskazywano poziom 4 (duży stres). Tylko 6% badanych zadeklarowało niski poziom stresu (1 lub 2). Jednocześnie niemal wszyscy ankietowani (ponad 90%) zadeklarowali, że często lub bardzo często odczuwają presję terminów w pracy. Pojedyncze osoby stwierdziły, że nigdy jej nie doświadczają. Dominacja odpowiedzi „często” (52%) i „bardzo często” (39%) potwierdza, że praca księgowych przebiega pod stałą presją dotrzymywania terminów i natłoku zadań. Brak presji deklarował jedynie 1% ankietowanych.

Stres a doświadczenie zawodowe

Co interesujące, analiza odpowiedzi w zależności od doświadczenia zawodowego ujawniła zróżnicowanie poziomu stresu. Okazało się, że osoby o średnim stażu (3–5 lat) deklarowały najniższy poziom stresu (średnio 3,3 pkt na 5), podczas gdy najbardziej doświadczeni księgowi (staż pracy powyżej 10 lat) odczuwali najsilniejszy stres (średnio 4,1 pkt). Nieco wyższy od przeciętnego stres odczuwały także osoby początkujące (0–2 lata stażu – średnio 3,8 pkt). Można to interpretować w ten sposób, że księgowi w pierwszych latach pracy doświadczają stresu związanego z nauką zawodu i brakiem rutyny, natomiast najbardziej doświadczeni często pełnią funkcje głównych księgowych lub właścicieli biur, co wiąże się z nowymi źródłami stresu (większa świadomość oraz odpowiedzialność za wyniki klientów i pracowników). Grupa ze średnim stażem mogła już wypracować skuteczne metody pracy i adaptacji, nie będąc jeszcze obciążoną najwyższą odpowiedzialnością, stąd relatywnie niższy deklarowany stres.

Wyniki ankiety są zbieżne z wynikami innych badań, w których stwierdza się, że rutyna zawodowa może częściowo redukować podatność na stres, jednak wyższe stanowiska tworzą dodatkową presję.

Źródła stresu

Kolejne pytanie dotyczyło głównych czynników stresogennych w pracy księgowego. Respondenci mogli zaznaczyć wiele odpowiedzi, co pozwoliło określić, które stresory są najbardziej powszechne. Najczęściej wskazywanym stresorem była presja terminów, którą wymieniło aż 75% badanych (73 osób). Na drugim miejscu znalazła się zmienność przepisów podatkowych i prawnych (61 wskazań, co stanowi 63%). Kolejne w rankingu były: wysoka liczba obowiązków (46 wskazania, ~56%) oraz odpowiedzialność finansowa i prawna za rozliczenia (54 wskazań, ~54%). Stosunkowo rzadziej jako źródło stresu pojawiały się naciski ze strony przełożonych lub klientów (21 wskazań, ~23%). Nieliczni respondenci dodali inne czynniki (np. problemy w komunikacji z klientami, zła atmosfera w pracy).

Wyniki te pokazują, że stres w zawodzie księgowego ma głównie źródła obiektywne związane z pracą: dotrzymywanie terminów, częste zmiany prawa oraz duża odpowiedzialność i obciążenie obowiązkami. Czynniki interpersonalne, takie jak bezpośrednie naciski przełożonych, są rzadsze – co może oznaczać, że stres wynika częściej z natury pracy i otoczenia regulacyjnego niż z intencjonalnej presji osób trzecich. Niemniej jednak, niemal co czwarty ankietowany odczuwa także presję personalną (klientów bądź szefów) jako istotny stresor. Tak zidentyfikowane główne źródła stresu wskazują obszary, w których należałoby wprowadzać działania zaradcze. Najwięcej osób stresuje się terminami – co sugeruje potrzebę usprawnienia organizacji pracy i rozłożenia zadań w czasie.

Wysoka zmienność przepisów prawnych, jako drugi kluczowy stresor, potwierdza, że konieczność ciągłego aktualizowania wiedzy i dostosowywania się do nowych regulacji stanowi poważne obciążenie psychiczne. Dlatego ważne jest wsparcie księgowych poprzez szkolenia z nowych przepisów czy klarowną komunikację zmian.

Warto podkreślić, że czynniki stresogenne wskazywane przez księgowych (zwłaszcza presja terminów, zmienność przepisów, duża liczba obowiązków oraz naciski przełożonych lub klientów) odpowiadają poznawczym i emocjonalnym uwarunkowaniom opisywanym w rachunkowości behawioralnej. W sytuacjach silnego przeciążenia poznawczego oraz ograniczonej racjonalności (bounded rationality) decydenci sięgają po uproszczenia heurystyki zamiast pełnej analizy. Stałe zmiany przepisów i napięte terminy sprzyjają takim skrótom myślowym, ponieważ pozwalają chwilowo zmniejszyć niepewność i obciążenie informacyjne. Heurystyki mogą prowadzić do tendencyjnych lub suboptymalnych decyzji. Emocje i stres dodatkowo modulują proces decyzyjny: respondenci przyznają, że negatywne emocje (np. lęk, zniecierpliwienie) skłaniają do wyboru pierwszego dostępnego rozwiązania bez dogłębnej analizy, a silna presja nastroju bywa przyczyną odkładania zadań do czasu odzyskania „chłodnego” spojrzenia.

Stres a błędne decyzje

Ponad 3/4 respondentów ma świadomość, że stres zwiększa prawdopodobieństwo pomyłek – 75% oceniło wpływ stresu na ryzyko błędu na 4 lub 5 w skali 5-stopniowej (w tym 33% maksymalnie na „5”). Żaden z uczestników nie uznał, by stres w ogóle nie wpływał na błędy (opcję „1” wybrały jedynie 3 osoby spośród 93). Te deklaracje są potwierdzane także w wynikach innych badań, że chroniczne napięcie obniża koncentrację i zwiększa podatność na pomyłki. Potwierdzają to również subiektywne odczucia ankietowanych – 92% badanych przyznało, że odczuwa spadek koncentracji lub zmęczenie spowodowane stresem, które może negatywnie wpływać na dokładność pracy (w tym około 35% odczuwa to często, a 57% sporadycznie). Tylko pojedyncze osoby (8%) twierdziły, że nigdy nie doświadczają rozproszenia uwagi z powodu stresu. Można zatem przyjąć, że spadek efektywności kognitywnej pod wpływem zdenerwowania jest w tej grupie zawodowej zjawiskiem powszechnym.

Jedno z pytań dotyczyło tego, czy respondentom zdarzyło się podjąć pod wpływem stresu decyzje zawodowe, których później żałowali. Taka sytuacja oznacza w praktyce, że stres doprowadził do pochopnej lub niewłaściwej decyzji, ocenianej z perspektywy czasu negatywnie. Twierdząco odpowiedziało 65% ankietowanych, przy czym większość z nich (48% ogółu) zaznaczyła opcję „tak, ale rzadko”, a 17% przyznało, że miało to miejsce już kilkukrotnie. Tylko co trzecia osoba (35%) stwierdziła, że nigdy nie żałowała żadnej decyzji podjętej w stresie. Oznacza to, że negatywny wpływ stresu na proces decyzyjny odczuła znaczna część badanych – najczęściej sporadycznie, ale wystąpił on u większości. W kontekście etycznym takie decyzje podejmowane pod presją mogą obejmować zaniechania lub wybory sprzeczne z najlepszym interesem firmy/klienta, których księgowy potem żałuje. Analiza statystyczna wskazuje tu istotną prawidłowość: im wyższy deklarowany poziom stresu, tym częściej zdarzały się respondentowi decyzje, których żałował (współczynnik korelacji Pearsona r ≈ 0,35, istotny przy p < 0,01). Innymi słowy, osoby najbardziej zestresowane częściej przyznają, że stres zawiódł je na zawodowe „manowce” – choć u większości były to sytuacje rzadkie i jednostkowe.

Ciekawym uzupełnieniem powyższych wyników są wypowiedzi respondentów nt. błędów i stresu. Ponad połowa badanych (58 osób) opisała, czy i jak popełnione błędy wpływają na ich stres i decyzje. Z odpowiedzi wyłania się obraz niebezpiecznej spirali stresu i pomyłek. Większość odpowiadających przyznała, że popełnienie błędu zwiększa ich poziom stresu, co z kolei może negatywnie rzutować na kolejne decyzje. W wielu wypowiedziach pojawiło się stwierdzenie, że jest to „błędne koło” – stres sprzyja pomyłce, pomyłka rodzi dodatkowy stres, co obniża pewność siebie i koncentrację, prowadząc do kolejnych błędów. Przykładowo, jeden z respondentów napisał: „Tak, nawarstwiający się stres znacznie wpływa na moją dalszą pracę i wywołuje kolejne błędy”. Inna osoba wskazała odwrotną reakcję: „Popełniony błąd zwiększa uważność przy kolejnych decyzjach” – co oznacza, że stres wynikający z wcześniejszej pomyłki może czasem zwiększyć ostrożność. Dominujące jednak były opisy negatywne, np. „obniżony zostaje poziom pewności siebie”, „to ciągła presja – jeden błąd nakręca następny”.

Można zatem wnioskować, że dla większości księgowych błędy popełnione w warunkach stresu są dodatkowym obciążeniem psychicznym, które często utrudnia im podejmowanie spokojnych, racjonalnych decyzji w kolejnych zadaniach. Jest to zjawisko niepożądane zarówno z punktu widzenia pracownika (pogłębianie stresu, ryzyko wypalenia), jak i pracodawcy czy klienta (spadek jakości pracy).

Stres a naruszenia etyki

Ostatni blok pytań ankiety dotyczył etyki zawodowej i tego, na ile sytuacje stresogenne mogą prowadzić do dylematów moralnych u księgowych. Kluczowe było pytanie: czy badani doświadczyli presji przełożonych lub klientów, by postąpić niezgodnie z zasadami etyki zawodowej (np. nagiąć przepisy, zataić pewne informacje finansowe)? Okazało się, że zjawisko to nie jest rzadkie. Blisko 69% ankietowanych zadeklarowało, że przynajmniej sporadycznie odczuwało taką nieetyczną presję w pracy. W tym 56% ogółu badanych zaznaczyło opcję „tak, sporadycznie”, a 13% „tak, często”, co oznacza częste naciski na łamanie zasad. Tylko 31% respondentów nigdy nie spotkało się z presją, by działać wbrew etyce.

Wyniki te wskazują na skalę zagrożenia etycznego w zawodzie księgowego: niemal 2/3 osób w próbie zetknęło się z sytuacją, w której stres związany np. z realizacją celów finansowych, uniknięciem kar czy zadowoleniem klienta łączył się z pokusą (naciskiem) nieetycznego zachowania. Sam fakt tak częstego występowania tego typu nacisków jest alarmujący i potwierdza, że w warunkach silnego stresu zawodowego pojawiają się dylematy moralne. Co ważne, analizując te wyniki, należy pamiętać, że badanie dotyczyło deklaracji – prawdziwa skala zjawiska może być inna, biorąc pod uwagę, że część osób mogła się nie przyznać do takich doświadczeń.

Literatura jednoznacznie wskazuje, że brak umiejętności radzenia sobie ze stresem może sprzyjać naruszeniom etyki. Zestresowany pracownik bywa skłonny ukrywać popełnione błędy lub zniekształcać dane, by sprostać oczekiwaniom przełożonych lub uniknąć negatywnych konsekwencji. Przykłady z praktyki potwierdzają te obawy. W głośnym skandalu banku Wells Fargo nadmierna presja na realizację wygórowanych celów sprzedażowych sprawiła, że pracownicy masowo zakładali fikcyjne konta, aby wyrobić narzucone normy[3]. Również analiza przypadku japońskiej korporacji Toshiba wykazała, że wieloletni nacisk kierownictwa na nierealistyczne wyniki finansowe skłonił menedżerów do stosowania kreatywnej księgowości i fałszowania sprawozdań, co zakończyło się wykryciem poważnych nieprawidłowości księgowych[4].

Z kolei polskie badania naukowe potwierdzają związek między stresem a etyką pracy. Psychologowie z Uniwersytetu Śląskiego ustalili, że osoby silniej odczuwające presję i stres częściej deklarowały gotowość do zachowań nieetycznych, aby utrzymać stanowisko[5].

Te przykłady pokazują, że stresogenne warunki pracy mogą zarówno zwiększać skłonność pracowników donieetycznych działań, jak i wystawiać ich na większą pokusę nadużyć oraz naciski ze strony otoczenia. Wszystko to jest zbieżne z wnioskami z przeprowadzonej ankiety, że księgowi funkcjonujący w silnie stresującym środowisku częściej stają przed dylematami moralnymi, a wysoki poziom odczuwanego stresu idzie w parze z częstszym doświadczaniem presji na łamanie zasad.

Podsumowując: analiza wyników ankiety potwierdza istotną rolę odporności na stres w kontekście etycznych decyzji w pracy księgowego. Zawód ten cechuje się wysokim poziomem stresu, wynikającym głównie z obiektywnych czynników (terminowość, złożoność i zmienność przepisów, odpowiedzialność za rozliczenia). W warunkach chronicznego stresu wielu księgowych doświadcza spadku koncentracji i zwiększonej podatności na błędy, a znaczna część przyznaje się do decyzji podjętych w napięciu, których później żałuje. Co kluczowe, ponad 2/3 badanych zetknęło się z presją, by postąpić nieetycznie – pokazuje to, że dylematy etyczne pod presją są realnym zjawiskiem w tej profesji.

Odporność na stres

Jest definiowana jako zdolność jednostki do skutecznego radzenia sobie z presją, napięciem emocjonalnym i trudnymi sytuacjami, przy jednoczesnym utrzymaniu równowagi psychicznej i zawodowej. Jest to nie tylko cecha wrodzona, ale również umiejętność, którą można rozwijać przez doświadczenie, szkolenia i odpowiednie strategie radzenia sobie z wyzwaniami. Odporność na stres umożliwia utrzymanie koncentracji, podejmowanie racjonalnych decyzji oraz efektywne zarządzanie zadaniami w wymagających warunkach[6].

Rozwijanie odporności na stres wspiera zdolność do oceny długoterminowych konsekwencji podejmowanych działań oraz minimalizuje ryzyko ulegania presji, która mogłaby prowadzić do naruszenia zasad etyki zawodowej. Pozwala to podejmować decyzje zgodne z wartościami zawodowymi, nawet w sytuacjach wymagających szybkiego reagowania. W ten sposób odporność na stres staje się narzędziem nie tylko do zwiększania efektywności pracy, lecz także do utrzymania standardów etycznych w zawodzie[7].

Strategie radzenia sobie ze stresem

W literaturze psychologicznej strategie radzenia sobie ze stresem (coping strategies) definiuje się jako poznawcze i behawioralne wysiłki podejmowane w celu poradzenia sobie z konkretnymi wymaganiami, czyli stresorami, lub regulacji emocji z nimi związanych. Klasyczna teoria stresu poznawczo-transakcyjnego autorstwa R.S. Lazarusa i S. Folkman wyróżnia dwa podstawowe style radzenia sobie:

• skoncentrowany na problemie (zadaniu),
• skoncentrowany na emocjach.

Styl zadaniowy (problem-focused coping) polega na aktywnym działaniu ukierunkowanym na usunięcie lub zmodyfikowanie przyczyny stresu, np. przez rozwiązywanie problemu, planowanie czy poszukiwanie informacji, i jest uznawany za konstruktywny oraz adaptacyjny, gdyż dąży do zmniejszenia wpływu samego stresora³.

Natomiast styl emocjonalny (emotion-focused coping) koncentruje się na łagodzeniu napięcia i negatywnych emocji wywołanych sytuacją stresową, co może przyjmować formę dystansowania się, unikania, odreagowania lub pozytywnego przewartościowania sytuacji.

Strategie emocjonalne przynoszą ulgę szczególnie w przypadku stresorów, na które człowiek nie ma wpływu, jednak w sytuacjach podatnych na zmianę zbyt silne koncentrowanie się na emocjach nie sprzyja adaptacji i może prowadzić do utrwalenia problemu.

W literaturze przedmiotu wskazuje się również podział strategii na adaptacyjne (przystosowawcze) i nieadaptacyjne (dysfunkcjonalne). Strategie adaptacyjne to takie, które skutecznie obniżają poziom stresu w dłuższej perspektywie, nie powodując negatywnych skutków ubocznych. Zalicza się do nich aktywność fizyczną, dbałość o zdrowy styl życia, planowanie czasu, poszukiwanie wsparcia społecznego oraz konstruktywne rozwiązywanie problemów.

Z kolei strategie nieadaptacyjne przynoszą jedynie chwilową ulgę lub nawet pogarszają sytuację – należą do nich sięganie po alkohol, po środki uspokajające, objadanie się, agresja, wycofanie społeczne czy prokrastynacja. W krótkim czasie takie zachowania mogą obniżać napięcie, jednak w dłuższym utrudniają poradzenie sobie ze źródłem stresu, pogarszają stan psychiczny i fizyczny lub prowadzą do nowych trudności[8].

Radzenie sobie ze stresem jest procesem złożonym; większość osób stosuje kombinacje różnych strategii, skoncentrowanych zarówno na problemie, jak i na emocjach, w zależności od sytuacji. Badania wykazują, że także w obrębie strategii problemowych i emocjonalnych istnieją metody mniej i bardziej skuteczne: np. aktywne działanie i planowanie zwykle wiążą się z niższym poziomem odczuwanego stresu, natomiast unikanie lub odreagowywanie emocji częściej prowadzi do wyższego poziomu napięcia i ryzyka wypalenia zawodowego.

Jak to wygląda w praktyce

Wyniki badań ankietowych wśród księgowych, obejmujące m.in. pytania o sposoby radzenia sobie ze stresem w pracy oraz oczekiwania dotyczące wsparcia, pozwalają zidentyfikować strategie wykorzystywane przez respondentów oraz ocenić ich podejście do pomocy zewnętrznej. Najczęściej wybieranymi strategiami okazały się działania o charakterze adaptacyjnym, takie jak organizacja czasu pracy (ponad 60% wskazań), aktywność fizyczna (około 50%), a także poszukiwanie wsparcia społecznego – zarówno poprzez rozmowy z bliskimi, jak i korzystanie z pomocy współpracowników. Niewiele rzadziej badani sięgali po techniki relaksacyjne (około 20% odpowiedzi). Zdecydowanie mniej respondentów deklarowało korzystanie z profesjonalnej pomocy psychologicznej (około 5%) lub stosowanie potencjalnie nieadaptacyjnych metod, takich jak środki farmakologiczne czy alkohol – te ostatnie pojawiały się incydentalnie. Około 6% ankietowanych nie wskazało żadnej wypracowanej strategii, co może sugerować bierne poddawanie się napięciu.

Wyniki te potwierdzają przewagę konstruktywnych sposobów radzenia sobie ze stresem wśród księgowych. Kwestia wsparcia ze strony pracodawcy rysuje się natomiast jako problematyczna – aż 77% respondentów zadeklarowało, że nie otrzymuje żadnej pomocy w zakresie radzenia sobie ze stresem, a jedynie 8,6% wskazało na istnienie regularnego wsparcia w miejscu pracy. Tym samym, większość pracowników sektora księgowości jest zdana na własne inicjatywy oraz nieformalne wsparcie rodziny, znajomych lub współpracowników.

Warto podkreślić, że znaczna część badanych nie oczekuje również wsparcia ze strony organizacji branżowych zrzeszających księgowych – aż 77% respondentów wskazało odpowiedź negatywną. Jednocześnie blisko co piąty księgowy wyraził chęć uzyskania wsparcia ze strony organizacji zawodowych, podkreślając potrzebę szkoleń, warsztatów czy grup wsparcia w zakresie radzenia sobie ze stresem. Wśród oczekiwanych działań ze strony tych instytucji dominowały postulaty organizacji szkoleń i spotkań dotyczących technik radzenia sobie ze stresem, a także zapewnienia dostępu do konsultacji psychologicznych oraz grup wsparcia. Część respondentów zwracała też uwagę na potrzebę uproszczenia przepisów oraz wdrażania nowoczesnych systemów informatycznych, które mogłyby odciążyć pracowników i zmniejszyć codzienny stres.

Podsumowując: oczekiwania wobec organizacji branżowych dotyczą przede wszystkim edukacji i wsparcia emocjonalnego, a także działań na rzecz poprawy otoczenia instytucjonalnego zawodu.

Analizując wyniki w kontekście skuteczności i preferencji strategii radzenia sobie ze stresem, należy zauważyć przewagę podejścia adaptacyjnego. Planowanie pracy, aktywność fizyczna oraz korzystanie ze wsparcia społecznego to metody najczęściej stosowane przez badanych księgowych. Warto również podkreślić, że w grupie ankietowanych wyraźnie zaznacza się różnica między płciami – mężczyźni częściej wybierają działania aktywne i proaktywne, natomiast kobiety skłaniają się ku strategiom relacyjnym, takim jak rozmowa czy poszukiwanie wsparcia emocjonalnego. Tendencje te są zgodne z wynikami badań psychologicznych wskazujących, że mężczyźni częściej preferują styl zadaniowy, natomiast kobiety styl emocjonalny oraz wsparcie społeczne. Różnice te powinny być uwzględniane przy projektowaniu programów wsparcia dla pracowników sektora finansowo-księgowego, tak aby odpowiadać na realne potrzeby różnych grup zawodowych[9].

W odniesieniu do wsparcia społecznego istotne jest podkreślenie roli relacji międzyludzkich w środowisku zawodowym księgowych. Możliwość skonsultowania się z kolegami lub uzyskania pomocy merytorycznej nie tylko wpływa na obniżenie poziomu stresu, lecz także pozwala uniknąć błędów, które mogłyby mieć poważne konsekwencje finansowe i prawne. Wsparcie społeczne pełni funkcję bufora chroniącego przed negatywnymi skutkami napięcia, co wielokrotnie potwierdzono w badaniach dotyczących radzenia sobie ze stresem w zawodach wysokiego ryzyka. Tworzenie formalnych grup wsparcia lub mentoringu w miejscu pracy może zatem stanowić ważny element prewencji wypalenia zawodowego oraz zwiększać ogólną satysfakcję pracowników.

Kolejnym zagadnieniem, które wyłania się z analizy ankiet, jest stosunek księgowych do profesjonalnej pomocy psychologicznej. Chociaż niewielu badanych zadeklarowało korzystanie z psychoterapii lub konsultacji specjalistycznych, w odpowiedziach wielokrotnie pojawiała się potrzeba zorganizowania dostępu do takich form wsparcia w ramach organizacji branżowych. Można z tego wywnioskować, że choć obecnie korzystanie z profesjonalnej pomocy nie jest powszechne, istnieje potencjalne zapotrzebowanie na tego typu rozwiązania – szczególnie gdy będą one dostępne w środowisku zawodowym, anonimowo i bez stygmatyzacji. Wskazuje to na konieczność edukowania środowiska księgowych nt. korzyści płynących z korzystania z profesjonalnego wsparcia psychologicznego oraz zmiany nastawienia wobec korzystania z pomocy specjalistów.

Rola wsparcia instytucjonalnego ze strony pracodawców i organizacji branżowych jest jednak wciąż niewystarczająca. Większość respondentów jest zdana na własne zasoby i indywidualne strategie radzenia sobie ze stresem, co w dłuższej perspektywie może prowadzić do wyczerpania i obniżenia efektywności zawodowej. Tymczasem światowe trendy w zarządzaniu zasobami ludzkimi coraz częściej podkreślają znaczenie programów well-being[10] oraz dbałości o dobrostan psychiczny pracowników w celu podniesienia efektywności organizacji. Wdrażanie regularnych szkoleń, warsztatów oraz systemowego wsparcia psychologicznego może przynieść wymierne korzyści nie tylko pracownikom, ale i samym pracodawcom, przez zmniejszenie rotacji kadrowej i liczby popełnianych błędów[11].

Analizując różnice indywidualne w zakresie stosowanych strategii radzenia sobie ze stresem, warto zwrócić uwagę na staż pracy oraz zajmowane stanowisko. Osoby z większym doświadczeniem zawodowym nieco częściej deklarowały wykorzystywanie strategii adaptacyjnych, takich jak planowanie zadań czy korzystanie z aktywności fizycznej. W grupie początkujących księgowych częściej pojawiały się odpowiedzi wskazujące na brak wypracowanych metod lub korzystanie z mniej skutecznych, krótkoterminowych form radzenia sobie ze stresem.

Wnioski i rekomendacje

W kontekście międzynarodowych badań nad zawodami wysokiego ryzyka, do których zalicza się również księgowych, coraz większy nacisk kładzie się na budowanie odporności psychicznej oraz rozwijanie kompetencji związanych z zarządzaniem stresem. Powszechne wdrażanie programów well-being, szkolenia z zakresu radzenia sobie ze stresem, promowanie aktywności fizycznej oraz rozwijanie kultury wsparcia i otwartej komunikacji sprzyjają zarówno indywidualnemu dobrostanowi, jak i ogólnej efektywności organizacji[12].

Z przeprowadzonego badania płyną wnioski, że rozwijanie skutecznych strategii radzenia sobie ze stresem powinno stanowić jeden z priorytetów tak dla samych księgowych, jak i jednostek zatrudniających specjalistów z tej branży. Systemowe podejście do problemu stresu zawodowego, w tym wdrażanie szkoleń, programów rozwojowych oraz działań edukacyjnych, może się przyczynić do znacznej poprawy ogólnego dobrostanu pracowników.

Na podstawie przeprowadzonych analiz i rozważań można sformułować następujące wnioski i rekomendacje praktyczne:

• kształtowanie postaw etycznych i świadomości behawioralnej powinno stanowić integralny element kształcenia księgowych oraz ich rozwoju zawodowego,
• pracodawcy powinni podejmować działania wspierające odporność psychiczną pracowników działów księgowości, szczególnie przez szkolenia, mentoring i promowanie kultury otwartego dialogu o wartościach,
• skuteczne wdrażanie kodeksów etycznych wymaga nie tylko formalizacji zasad, ale przede wszystkim ich internalizacji i konsekwentnego stosowania w praktyce, niezależnie od „nacisków” przełożonych lub klientów.