Instrumenty finansowe w krajowych regulacjach rachunkowości (cz. XI) – instrumenty zabezpieczające, okres zabezpieczenia i pomiar skuteczności

Instrumentami zabezpieczającymi są w większości przypadków instrumenty pochodne, o ile ich wartość godziwą można wiarygodnie zmierzyć i nie stanowią wystawionych opcji. Wystawiona opcja zwiększa ryzyko, na jakie jest narażona jednostka, co stoi w sprzeczności z celem zabezpieczenia.

Uchylone rozporządzenie MF z 12.12.2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych (tekst jedn. DzU z 2017 r. poz. 277) wskazywało, że wyjątkiem – kiedy wystawiona opcja może być uznana za instrument zabezpieczający – jest sytuacja, gdy opcje zostały wystawione w celu zamknięcia pozycji nabytych opcji. W uzasadnieniu projektu obowiązującego od 2025 r. rozporządzenia MF z 17.11.2024 r. w sprawie uznawania i metod wyceny oraz ujawniania i prezentacji instrumentów finansowych (DzU poz. 1750, dalej rozporządzenie) wyjaśniono, że w przypadku wystawienia opcji, która stanowi zamknięcie nabytej opcji, obie opcje się równoważą. Rozporządzenie nie odnosi się do sytuacji, w której jednostka stosuje złożone strategie opcyjne, składające się zarówno z opcji nabytych, jak i wystawionych.

Międzynarodowe standardy rachunkowości (MSSF 9 Instrumenty finansowe oraz MSR 39 Instrumenty finansowe – ujmowanie i wycena) dopuszczają natomiast możliwość wyznaczenia jako instrumentu zabezpieczającego kombinacji opcji nabytych i opcji wystawionych, o ile nie stanowią one łącznie wystawionej opcji netto. W MSR 39, a następnie w MSSF 9 (BC6.153) wyjaśniono, że kontrakt na górny i dolny pułap stopy procentowej (collar) lub inny instrument pochodny obejmujący wystawioną opcję nie stanowi wystawionej opcji netto, jeżeli:

1. nie otrzymuje się premii netto ani w momencie zawarcia kontraktu, ani w okresie trwania kombinacji opcji;
2. z wyjątkiem cen wykonania, kluczowe warunki składnika opcji nabytej i wystawionej są takie same (w tym zmienne bazowe, waluta oraz data wykonania), a ponadto wartość nominalna składnika opcji wystawionej nie jest większa niż wartość nominalna składnika opcji nabytej.

Mając na uwadze, że instrumentem pochodnym o charakterze opcji nabytej i wystawionej może być pojedynczy instrument pochodny na górny i dolny pułap stóp procentowych, należy odnieść się do brzmienia § 33 ust. 1 rozporządzenia, w którym instrument pochodny występuje w liczbie pojedynczej. W konsekwencji istotne jest ustalenie, czy nie stanowi on wystawionej opcji netto. Wydaje się zatem, że także w świetle rozporządzenia w przypadku złożonych strategii opcyjnych (lub innych strategii zabezpieczających obejmujących więcej niż jeden instrument pochodny) można zastosować podejście zbieżne z MSSF 9.

Rozporządzenie uwzględnia także przypadki, w których instrumentem zabezpieczającym jest tylko część instrumentu pochodnego, a precyzując – część zmian wartości godziwej instrumentu pochodnego. Par. 33 ust. 4 rozporządzenia wskazuje, że za instrument zabezpieczający można uznać określoną przez jednostkę część wybranych aktywów/zobowiązań lub określoną część wybranego składnika aktywów/zobowiązań (o ile oczywiście spełniają pozostałe wymagania określone w rozporządzeniu). Tym samym jako instrument zabezpieczający można wyznaczyć np. 70% wartości nominalnej określonego instrumentu pochodnego. Rozwiązanie takie jest jak najbardziej uzasadnione, zwłaszcza gdy z uwagi na okoliczności rynkowe (np. standardy kontraktów pochodnych stanowiących przedmiot obrotu na rynku) nie jest możliwe zawarcie umowy o wartości nominalnej w pełni dopasowanej do wartości nominalnej pozycji zabezpieczanej.

W § 35 ust. 2 rozporządzenia wprowadzono możliwość rozdzielnia wartości godziwej opcji oraz kontraktów forward (co stanowi wyjątek od ogólnej zasady – § 35 ust. 1 – że wartość godziwa instrumentu zabezpieczającego jest niepodzielna). Na potrzeby rachunkowości zabezpieczeń możliwe jest zatem wyznaczenie jako instrumentu zabezpieczającego jedynie:

• wartości wewnętrznej opcji – wówczas wartość opcji w czasie jest wyłączona z powiązania zabezpieczającego[1], a zmiany tej wartości są traktowane jak skutki wyceny niezabezpieczającego instrumentu pochodnego,
• ceny natychmiastowej (spot) kontraktu forward – wówczas zmiany oprocentowania kontraktu forward są traktowane jak skutki wyceny niezabezpieczającego instrumentu pochodnego.

Okres zabezpieczenia

Odnosząc się do warunków, jakie muszą spełniać instrumenty zabezpieczające, należy zwrócić uwagę na § 33 ust. 2 rozporządzenia, który wskazuje, że aktywa/zobowiązania nie mogą stanowić instrumentu zabezpieczającego, jeżeli miałyby służyć zabezpieczeniu tylko przejściowo, tj. przez pewien okres ich posiadania przez jednostkę. Nie jest więc możliwe wyznaczenie jako instrumentu zabezpieczającego instrumentu pochodnego, którego termin realizacji (rozliczenia) przypada po terminie realizacji pozycji zabezpieczanej.

Wymóg ten może prowadzić do problemów z zastosowaniem zasad rachunkowości zabezpieczeń w sytuacji, gdy skróceniu ulega okres „życia" pozycji zabezpieczanej. Dotyczy to w szczególności zabezpieczania planowanych transakcji lub uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań, które mogą wystąpić wcześniej, niż zakładano w momencie rozpoczęcia zabezpieczenia i sporządzania jego dokumentacji.

Rozporządzenie (tak jak MSSF 9) nie precyzuje, czy w sytuacji, gdy termin realizacji pozycji zabezpieczanej przypada nieznacznie wcześniej (np. o kilka dni) niż termin rozliczenia instrumentu zabezpieczającego, można – kierując się zasadą istotności – uznać, że warunki stosowania rachunkowości zabezpieczeń zostały spełnione (literalne brzmienie § 33 ust. 2 rozporządzenia zdaje się wykluczać taką możliwość). W takiej sytuacji najbardziej właściwym rozwiązaniem jest – o ile to możliwe – wcześniejsze rozliczenie zabezpieczającego instrumentu pochodnego.

Rozważany przepis rodzi również problemy z właściwym wyznaczeniem pozycji zabezpieczanej w przypadku transakcji przyszłych, co ilustruje poniższy przykład.

Niezależnie od powyższych rozważań, termin realizacji instrumentu pochodnego nie może przypadać na datę późniejszą niż data realizacji pozycji zabezpieczanej[4] – niezależnie od tego, czy jednostka zabezpiecza przyszłą transakcję (uprawdopodobnione przyszłe zobowiązania), której efektem jest powstanie określonego składnika aktywów, przyszłą transakcję sprzedaży generującą przychody, czy też faktyczne przepływy pieniężne wynikające z przyszłej transakcji. Ekonomiczna istota zabezpieczenia mogłaby wówczas nie zostać spełniona – zwłaszcza gdy od dnia realizacji pozycji zabezpieczanej do dnia realizacji pochodnego instrumentu zabezpieczającego mija dłuższy okres, co ilustruje poniższy przykład[5].

Przykład wyjaśnia, dlaczego przepisy nie pozwalają na stosowanie rachunkowości zabezpieczeń, jeśli termin realizacji instrumentu zabezpieczającego jest późniejszy niż termin realizacji pozycji zabezpieczanej. Stosowanie rachunkowości zabezpieczeń nie jest natomiast zabronione, jeżeli termin realizacji instrumentu zabezpieczającego przypada wcześniej niż termin realizacji pozycji zabezpieczanej. W takiej sytuacji może wystąpić problem z uzyskaniem wystarczającej (według obowiązujących przepisów) skuteczności zabezpieczenia. Co więcej, jednostka może świadomie zabezpieczać się jedynie w pewnym okresie życia pozycji zabezpieczanej. Przykładem może być zabezpieczenie ryzyka walutowego lub ryzyka stopy procentowej związanego z 5-letnim kredytem – np. przez pierwsze 3 lata lub w formie zabezpieczenia obejmującego ostatnie 3 lata okresu kredytowego.

Brzmienie § 33 ust. 2 rozporządzenia należy rozważyć również z perspektywy wyznaczenia instrumentu zabezpieczającego w dniu późniejszym niż dzień jego powstania. Z taką sytuacją możemy mieć do czynienia, gdy jednostka wykorzystuje instrumenty pochodne do zarządzania ryzykiem, ale nie zawsze stosuje rachunkowość zabezpieczeń. Czy późniejsze (po dniu zawarcia umowy) formalne wyznaczenie instrumentu pochodnego jest dozwolone w świetle obowiązujących przepisów? Rozporządzenie nie odnosi się do momentu zawarcia umowy instrumentu pochodnego czy też do momentu jego rozliczenia. Wskazuje natomiast, że aktywa/zobowiązania nie mogą służyć zabezpieczeniu tylko przez pewien okres ich posiadania przez jednostkę.

Warto się zastanowić, czy chodzi o cały okres posiadania określonych aktywów/zobowiązań przez jednostkę, czy okres, w którym zaczęły „funkcjonować" jako instrumenty zabezpieczające (co oznacza, że po ich wyznaczeniu jako instrumentów zabezpieczających nie może dojść do sytuacji, w której przestaną pełnić tę funkcję z takich przyczyn, jak np. data realizacji pozycji zabezpieczanej przypadająca wcześniej niż data realizacji instrumentu zabezpieczającego).

Przyjęcie, że wskazany przepis odnosi się do całego okresu życia instrumentu – niezależnie od tego, czy stanowi on wówczas instrument zabezpieczający, czy nie – wydaje się (zwłaszcza w świetle innych, ostrożnościowych rozwiązań przyjętych w rozporządzeniu) bardziej właściwe. Należy także podkreślić, że w pewnych okolicznościach taka interpretacja jest uzasadniona, chociaż w innych ogranicza możliwość stosowania rachunkowości zabezpieczeń, mimo że instrumenty pochodne faktycznie służą wyłącznie zarządzaniu ryzykiem. Celem niniejszego zapisu rozporządzenia jest ograniczenie możliwości poszukiwania przez jednostkę innych składników aktywów/zobowiązań lub planowanych przyszłych transakcji (bądź wręcz zawieranie innych dodatkowych umów), które mogłyby stanowić pozycję zabezpieczaną dla istniejącego już instrumentu pochodnego (który zostałby wówczas wyznaczony jako instrument zabezpieczający). Jednostka, która posiadała instrument pochodny w celach spekulacyjnych, mogłaby poszukiwać takiego rozwiązania w przypadku, gdyby okazało się, że instrument ten generuje straty. Wyznaczenie go jako instrumentu zabezpieczającego miałoby na celu ograniczenie strat wykazywanych w sprawozdaniu finansowym.

Z drugiej strony przyjęcie takiej interpretacji § 33 ust. 2 rozporządzenia ogranicza, jak wskazano wcześniej, możliwość stosowania rachunkowości zabezpieczeń w przypadkach, w których instrumenty pochodne (określone składniki aktywów/zobowiązań) w pełni spełniają kryteria uznania ich za instrumenty zabezpieczające. Taką sytuację ilustruje kolejny przykład.

Przykład odnosi się do sytuacji, w której zastosowanie rachunkowości zabezpieczeń było w pełni uzasadnione. Jak już jednak wskazano, w świetle § 33 ust. 2 rozporządzenia takie rozwiązanie może się okazać niemożliwe do zastosowania. Wydaje się, że aspekt ten powinien być w przyszłości rozstrzygnięty bardziej jednoznacznie – w sposób niebudzący wątpliwości co do intencji prawodawcy.

Warto zauważyć, że podobne wątpliwości występowały wcześniej w kontekście MSR 39, który wskazywał, że zabezpieczenie nie może być ustanowione jedynie na część okresu pozostającego do wygaśnięcia instrumentu zabezpieczającego. W praktyce i tak przyjmowano rozwiązanie przedstawione w przykładzie, jednak kwestia ta została doprecyzowana w § 6.2.4c MSSF 9, stanowiącym, że instrument zabezpieczający nie może (…) być wyznaczony dla części zmiany jego wartości godziwej, która wynika jedynie z części okresu pozostającego do wygaśnięcia instrumentu zabezpieczającego. Możliwe jest zatem wyznaczenie określonego składnika aktywów/zobowiązań jako instrumentu zabezpieczającego w dowolnym momencie, ale po wyznaczeniu składnik ten musi pozostać instrumentem zabezpieczającym do momentu jego realizacji/wygaśnięcia (z pominięciem ograniczonych przypadków, w których w świetle MSSF 9 może dojść do zakończenia powiązania zabezpieczającego).

Skuteczność zabezpieczenia

Możliwość stosowania rachunkowości zabezpieczeń jest uwarunkowana również (a może nawet przede wszystkim) wysoką skutecznością zabezpieczenia, która musi być:

• udowodniona przy ustanawianiu zabezpieczenia, a metoda jej pomiaru – opisana w dokumentacji transakcji zabezpieczającej (ocena ex ante),
• mierzona na bieżąco (ocena ex post), utrzymywać się na wysokim poziomie i nie różnić się istotnie od założeń przyjętych w udokumentowanej strategii zarządzania ryzykiem (zob. § 32 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia).

Rozporządzenie nie precyzuje, z jaką częstotliwością powinien być dokonywany bieżący pomiar skuteczności zabezpieczenia[10]. Można przyjąć, że jest to pomiar przeprowadzany na istotne momenty, czyli na dzień bilansowy (dla trwających powiązań zabezpieczających) oraz na dzień zakończenia powiązania zabezpieczającego, w którym zostają zrealizowane pozycja zabezpieczana i instrument zabezpieczający (lub w szczególnych przypadkach – jedna z tych dwóch pozycji, co i tak skutkuje zakończeniem zabezpieczenia).

Warto zwrócić uwagę, że rozporządzenie odnośnie do skuteczności zabezpieczenia odwołuje się do przepisów uor, która w art. 35a ust. 3[11] wskazuje, że kontrakty dotyczące instrumentów finansowych uznaje się za służące ograniczeniu ryzyka związanego z aktywami lub pasywami jednostki, tj. zabezpieczeniu tych aktywów lub pasywów, jeżeli co najmniej:

• przed zawarciem kontraktu ustalono jego cel oraz określono, które aktywa lub pasywa mają zostać za pomocą tego kontraktu zabezpieczone,
• zabezpieczający instrument finansowy będący przedmiotem kontraktu i zabezpieczane za jego pomocą aktywa lub pasywa charakteryzują się podobnymi cechami, a w szczególności wartością nominalną, datą zapadalności, wpływem zmian stopy procentowej lub kursu waluty,
• stopień pewności oczekiwań dotyczących przewidywanych w wyniku kontraktu przepływów środków pieniężnych jest znaczny.

Uor precyzuje cechy jakościowe powiązania zabezpieczającego, tj. konieczność zapewnienia zgodności kluczowych cech pozycji zabezpieczanej i instrumentu zabezpieczającego. Dodatkowo, rozporządzenie (§ 32 ust. 2) wyjaśnia, że stopień pewności oczekiwań dotyczących przepływów pieniężnych wynikających z instrumentu zabezpieczającego (o czym wspomina uor) można uznać za znaczny, jeżeli:

• przepływy pieniężne poddane zabezpieczeniu, w tym wynikające z planowanej transakcji, wynikają z zawartych umów lub są wysoce prawdopodobne i mogą wpływać bezpośrednio lub pośrednio na wynik finansowy,
• skuteczność zabezpieczenia może być wiarygodnie zmierzona na podstawie wiarygodnie ustalonej wartości godziwej (z uwzględnieniem zasad ustalania wartości godziwej określonych w rozporządzeniu i objaśnionych we wcześniejszych częściach tego cyklu artykułów) zabezpieczanej pozycji lub przepływów pieniężnych z nią związanych oraz wartości godziwej instrumentu zabezpieczającego,
• w okresie sprawozdawczym skuteczność zabezpieczenia jest mierzona na bieżąco i utrzymuje się na wysokim poziomie, a także nie różni się istotnie od założeń przyjętych w udokumentowanej strategii zarządzania ryzykiem.

Rozporządzenie podkreśla zatem konieczność zapewnienia wysokiego stopnia pewności przepływów pieniężnych wynikających nie tylko z instrumentu zabezpieczającego, lecz także z pozycji zabezpieczanej.

Należy zwrócić uwagę, że rozporządzenie nie odnosi się wprost do aspektu ryzyka kredytowego związanego z instrumentem zabezpieczającym oraz z pozycją zabezpieczaną, które to ryzyko ma w praktyce istotny wpływ na ocenę stopnia pewności oczekiwanych przepływów pieniężnych[12]. Wymóg, aby przepływy pieniężne poddane zabezpieczeniu wynikały z zawartych umów lub były wysoce prawdopodobne, wydaje się spełniony (dla zabezpieczenia uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań), jeżeli została zawarta wiążąca umowa. Pogorszenie sytuacji finansowej kontrahenta (oznaczające wzrost ryzyka kredytowego) może natomiast doprowadzić do sytuacji, w której umowa nie będzie zrealizowana, a oczekiwane przepływy pieniężne nie wystąpią, a tym samym transakcja zabezpieczająca nie zostanie zrealizowana. Dotyczy to możliwości niezrealizowania przepływów pieniężnych wynikających zarówno z pozycji zabezpieczanej, jak i z instrumentu zabezpieczającego (w przypadku instrumentów pochodnych rozliczanych przez centralnego kontrahenta, którego funkcję w Polsce pełni KDPW_CCP, można uznać, że ryzyko kredytowe związane z instrumentem zabezpieczającym jest na minimalnym poziomie[13]).

W świetle rozporządzenia na stopień pewności oczekiwań dotyczących przepływów pieniężnych związanych z powiązaniem zabezpieczającym wpływa również możliwość wiarygodnego ustalenia wartości godziwej instrumentu zabezpieczającego oraz pozycji zabezpieczanej (lub przepływów pieniężnych z nią związanych). Wartość godziwa (a w zasadzie jej zmiany) stanowi podstawę pomiaru skuteczności zabezpieczenia – brak możliwości jej wiarygodnego ustalenia oznacza zatem brak możliwości stosowania rachunkowości zabezpieczeń.

Poziom skuteczności zabezpieczenia, warunkujący możliwość stosowania zasad rachunkowości zabezpieczeń, jest – zgodnie z § 32 ust. 4 rozporządzenia – uznawany za wysoki, jeżeli przez cały okres zabezpieczenia prawie cała kwota zmian wartości godziwej zabezpieczanej pozycji lub związanych z nią przepływów pieniężnych zostaje skompensowana zmianami wartości godziwej lub przepływów pieniężnych instrumentu zabezpieczającego, a rzeczywiście osiągnięty poziom skuteczności zabezpieczenia mieści się w przedziale od 80% do 125%. Poziom ten jest obliczany jako relacja zmiany wartości godziwej instrumentu zabezpieczającego do zmiany wartości godziwej pozycji zabezpieczanej.

Skoro istotą zabezpieczenia jest kompensowanie zmian wartości godziwej pozycji zabezpieczanej przez zmiany wartości godziwej instrumentu zabezpieczającego, to obniżenie wartości jednej pozycji musi być skompensowane wzrostem wartości drugiej pozycji (lub wzrost wartości jednej pozycji musi być kompensowany spadkiem wartości drugiej pozycji). Przy obliczaniu skuteczności zabezpieczenia trzeba zatem uwzględniać wartości bezwzględne.

Ponadto rozporządzenie podkreśla, że poziom skuteczności zabezpieczenia ustala się z uwzględnieniem wartości pieniądza w czasie.

Przyjęta w rozporządzeniu metoda pomiaru skuteczności zabezpieczenia jest określana w literaturze jako metoda dollar-offset (lub metoda kompensaty). Chociaż przy pomiarze skuteczności bieżącej metoda ta nie powinna powodować większych problemów (ewentualnie poza aspektem uwzględnienia wartości pieniądza w czasie), to jednak należy zwrócić uwagę, że wynik wskazujący na zbyt niską skuteczność zabezpieczenia może wystąpić, jeżeli zmiany wartości godziwej instrumentu zabezpieczającego i pozycji zabezpieczanej będą nominalnie niskie.

Takie „zjawisko" jest określane terminem „prawa małych liczb", a jednostka chcąca stosować rachunkowość zabezpieczeń powinna w polityce rachunkowości określić sposób postępowania w takiej sytuacji.

W literaturze przedmiotu[14] wskazuje się na możliwość przeprowadzenia dodatkowego testu na potrzeby obliczenia wskaźnika skuteczności zabezpieczenia, wyrażonego ilorazem:

(ΔWG PZ + ΔWG IZ) : WG PZ₀.

Suma zmiany wartości godziwej pozycji zabezpieczanej i zmiany wartości godziwej instrumentu zabezpieczającego (z uwzględnieniem kierunku zmian obu wartości) jest porównywana z wartością godziwą pozycji zabezpieczanej w momencie ustanowienia zabezpieczenia. Jeśli obliczony w ten sposób wskaźnik nie przekracza poziomu uznanego za dopuszczalny (w praktyce nie może on być zbyt wysoki, można uznać, że nie powinien przekraczać 1–2%) i określonego w polityce rachunkowości, to można uznać, że zabezpieczenie jest wystarczająco skuteczne.

Rozporządzenie nie wskazuje wprost, czy w przypadku powiązań zabezpieczających obejmujących więcej niż jeden okres sprawozdawczy skuteczność zabezpieczenia powinna być mierzona odrębnie w każdym okresie, czy też w sposób skumulowany. Uwzględniając zasady rozliczania zabezpieczenia przepływów pieniężnych, które zostaną szczegółowo objaśnione w kolejnej części artykułu, zalecany jest pomiar skumulowany, który ponadto ułatwia utrzymanie wystarczająco wysokiej skuteczności zabezpieczenia, co ilustruje poniższy przykład.

Spółka Delta utworzyła powiązanie zabezpieczające, które będzie obejmowało kilka okresów sprawozdawczych. W tabeli przedstawiono zmiany wartości godziwej pozycji zabezpieczanej, instrumentu zabezpieczającego w kolejnych okresach oraz poziom skuteczności zabezpieczenia w zależności od tego, czy jego pomiar jest dokonywany odrębnie w każdym okresie, czy w ujęciu skumulowanym.

W przedstawionej sytuacji, przy pomiarze skuteczności przeprowadzanym odrębnie dla każdego okresu, powiązanie zabezpieczające przestaje być skutecznym zabezpieczeniem w 3. okresie. Przy pomiarze dokonywanym w sposób skumulowany skuteczność jest przez cały czas wystarczająco wysoka (mieści się w przedziale 80–125% w każdym z trzech okresów).

Pomiar skuteczności zabezpieczenia stanowi krytyczny warunek, który determinuje możliwość stosowania zasad rachunkowości zabezpieczeń. Nie oznacza to jednak, że w przypadku każdego skutecznego zabezpieczenia całość zmian wartości godziwej instrumentu zabezpieczającego zostanie skompensowana zmianami wartości godziwej pozycji zabezpieczanej[15]. Zasady rachunkowości zabezpieczeń oraz ich wpływ na sprawozdania finansowe będą objaśnione w kolejnej części artykułu.