Instrumenty finansowe w krajowych regulacjach rachunkowości (cz. X) – rachunkowość zabezpieczeń

Istota i cel rachunkowości zabezpieczeń

Przez zabezpieczenie rozumie się (§ 2 pkt 26 rozporządzenia) wybór jednego lub więcej instrumentów zabezpieczających, których zmiany wartości godziwej lub wynikające z nich przepływy pieniężne kompensują zmianę wartości godziwej pozycji zabezpieczanej lub związanych z taką pozycją przepływów pieniężnych.

Cel zabezpieczenia został określony w § 31 ust. 2 jako:

• ograniczanie zagrożenia wpływu na wynik finansowy zmian wartości godziwej, wynikających z określonego ryzyka związanego z wprowadzonymi do ksiąg rachunkowych aktywami i zobowiązaniami lub określoną ich częścią (zabezpieczenie wartości godziwej),
• ograniczanie zagrożenia wpływu na wynik finansowy zmian w przepływach pieniężnych wynikających z określonego ryzyka związanego z wprowadzonymi do ksiąg rachunkowych aktywami i zobowiązaniami, uprawdopodobnionymi przyszłymi zobowiązaniami lub planowanymi transakcjami (zabezpieczenie przepływów pieniężnych),
• zabezpieczanie udziałów w aktywach netto jednostek zagranicznych, których działalność nie stanowi integralnej części działalności jednostki.

Powyższe określenie celu definiuje jednocześnie trzy rodzaje zabezpieczeń, różniące się sposobem rozliczania ich skutków[5].

Definiując cel zabezpieczenia, prawodawca posługuje się terminem określonego ryzyka. W związku z tym warto podkreślić (§ 31 ust. 4 rozporządzenia), że zasad rachunkowości zabezpieczeń (określonych w rozporządzeniu) nie stosuje się do zabezpieczenia:

• ogólnego ryzyka związanego z działalnością jednostki,
• ryzyka utraty aktywów rzeczowych, wywłaszczenia,
• w przypadku, gdy nie można wiarygodnie zmierzyć wpływu ryzyka na wynik finansowy jednostki.

Rozporządzenie wskazuje (§ 31 ust. 2), że ryzyko odnosi się wyłącznie do aktywów, zobowiązań oraz planowanych transakcji i uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań. Nie jest dozwolone stosowanie rachunkowości zabezpieczeń do kapitałów własnych. Transakcje dotyczące kapitałów własnych nie wpływają na wynik finansowy, natomiast celem zabezpieczenia jest ograniczenie ryzyka wpływającego na ten wynik.

Pozycji zabezpieczanej nie może stanowić np. planowana transakcja wypłaty dywidendy, ponieważ jest ona elementem podziału już osiągniętego zysku. Wydaje się, że pozycją zabezpieczaną może być zobowiązanie z tytułu zadeklarowanej dywidendy, jeżeli miałaby być ona wypłacona w walucie obcej, a w związku z tym jednostka zobowiązana do wypłaty byłaby narażona na ryzyko zmiany kursu walutowego. W takim przypadku nie byłaby to jednak transakcja dotycząca kapitałów własnych, a istniejącego zobowiązania.

Odnosząc się do celu zabezpieczenia w rozumieniu rozporządzenia, należy wyraźnie podkreślić, że o ile „zagrożenie wpływu na wynik finansowy” jest zazwyczaj rozumiane jako obawa przed zmniejszeniem wyniku finansowego, o tyle sama definicja zabezpieczenia nie określa wymaganego czy też oczekiwanego kierunku zmian wartości pozycji zabezpieczanych i instrumentów zabezpieczających. Jeśli są spełnione wszystkie warunki formalne (objaśnione w dalszej części artykułu), w tym dotyczące skuteczności zabezpieczenia, zasady rachunkowości zabezpieczeń stosuje się, gdy pozycja zabezpieczana:

• ma ujemny wpływ na wynik finansowy, a instrument zabezpieczający ma wpływ dodatni, lub
• ma dodatni wpływ na wynik finansowy, a instrument zabezpieczający ma wpływ ujemny.

Świadomość istoty zabezpieczenia jest kluczowa przed podjęciem decyzji o jego zastosowaniu, aby właściwie komunikować jego skutki zainteresowanym stronom (w tym np. udziałowcom czy opinii publicznej)[6]. Może się bowiem zdarzyć, że wynik finansowy jednostki byłby wyższy w przypadku braku zabezpieczenia.

Warunki formalne stosowania rachunkowości zabezpieczeń

Rachunkowość zabezpieczeń stanowi szczególny obszar regulacji, pozwalając na odzwierciedlenie w sprawozdaniu finansowym skutków zarządzania ryzykiem. Oznacza to, że w wyniku jej stosowania dochodzi do odstęp‑

stwa od zasad rachunkowości stosowanych w innych okolicznościach. Dlatego rachunkowość zabezpieczeń jest obwarowana wieloma warunkami, w tym o charakterze formalnym.

Należy tu podkreślić, że nie ma obowiązku stosowania rachunkowości zabezpieczeń. Jest ona dobrowolna, w związku z czym od jednostki (kierownictwa jednostki) zależy, czy określone transakcje dotyczące zarządzania ryzykiem będą objęte rachunkowością zabezpieczeń. Co więcej, taka decyzja jest podejmowana indywidualnie, odrębnie dla każdej transakcji. Może zatem wystąpić (i w praktyce często występuje) sytuacja, w której transakcje będące w istocie transakcjami zabezpieczającymi będą traktowane jako „niezależne”.

Rozporządzenie (§ 32 ust. 1) wprowadza obowiązek sporządzenia – przed rozpoczęciem zabezpieczenia – dokumentacji obejmującej co najmniej:

• określenie celu i strategii zarządzania ryzykiem,
• identyfikację instrumentu zabezpieczającego oraz zabezpieczanych przez ten instrument pozycji,
• charakterystykę ryzyka związanego z pozycją zabezpieczaną,
• okres zabezpieczenia,
• opis wybranej metody pomiaru skuteczności zabezpieczenia zmian wartości godziwej lub przepływów pieniężnych pozycji zabezpieczanej związanych z określonym rodzajem ryzyka.

Taka dokumentacja musi być sporządzana dla każdej transakcji zabezpieczającej, przy czym uzupełnienie informacji na temat niektórych z wyżej wymienionych elementów będzie z reguły polegać na odwołaniu się do istniejących innych dokumentów wewnętrznych jednostki bądź na przepisaniu odpowiednich ich fragmentów. Dotyczy to przede wszystkim wymogu określenia celu i strategii zarządzania ryzykiem. Informacje na ten temat powinny stanowić przedmiot ustaleń wewnętrznej dokumentacji w zakresie polityki zarządzania ryzykiem.

Ryzyka, na jakie jednostka jest narażona, również powinny być zidentyfikowane już na etapie tworzenia strategii/polityki zarządzania ryzykiem, zatem opis charakterystyki ryzyka związanej z konkretną pozycją zabezpieczaną nie powinien stanowić większego problemu.

Metody pomiaru skuteczności zabezpieczenia powinny być opisane w strategii zarządzania ryzkiem albo w zasadach (polityce) rachunkowości, w części dotyczącej rachunkowości zabezpieczeń. Uzupełnienie dokumentacji konkretnej transakcji zabezpieczającej będzie zatem polegać na odwołaniu się do odpowiedniej części istniejących zapisów (bądź na ich powtórzeniu). Pozostałe elementy wymagane do uzupełnienia w dokumentacji transakcji zabezpieczającej są indywidualne i stanowią identyfikację konkretnej umowy (umów) lub pozycji bilansowych. Szczególną uwagę należy jednak zwrócić na okres zabezpieczenia, który trzeba rozważyć w kontekście § 33 ust. 2 rozporządzenia[7].

Pozycje zabezpieczane

W myśl § 34 ust. 1 i 2 rozporządzenia pozycję zabezpieczaną może stanowić:

• pojedynczy składnik wprowadzonych do ksiąg rachunkowych jednostki aktywów lub zobowiązań,
• niewprowadzone do ksiąg rachunkowych uprawdopodobnione przyszłe zobowiązanie lub planowana transakcja,
• grupa[8] aktywów, zobowiązań, uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań lub planowanych transakcji, jeżeli z każdym ze składników tej grupy wiąże się określone ryzyko o podobnej charakterystyce poddane zabezpieczeniu.

Należy tu zwrócić uwagę na wyodrębnienie przez ustawodawcę uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań oraz planowanych transakcji. Jest to rozwiązanie analogiczne do występującego wcześniej w MSR 39, a obecnie w MSSF 9, chociaż w przypadku rozporządzenia istnieją pewne różnice (w porównaniu z MSR) w stosowaniu zasad rachunkowości zabezpieczeń w odniesieniu do tych rodzajów pozycji zabezpieczanych. Zgodnie z § 31

ust. 3 rozporządzenia zabezpieczenie planowanej transakcji, jak również uprawdopodobnionego przyszłego zobowiązania jednostki do nabycia lub zbycia niewprowadzonych do ksiąg rachunkowych aktywów po ustalonej cenie, jest zabezpieczeniem przepływów pieniężnych, także gdy z planowaną transakcją lub uprawdopodobnionym przyszłym zobowiązaniem wiąże się ryzyko zmian wartości godziwej. Niemniej jednak w § 32 ust. 6 rozporządzenia wskazano, że zabezpieczenie uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań można rozliczać jako zabezpieczenie wartości godziwej. Jest to wybór na poziomie zasad (polityki) rachunkowości, który musi być konsekwentnie stosowany dla zabezpieczenia zbliżonych rodzajów uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań[9].

Odnosząc się do planowanych transakcji oraz uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań, należy zwrócić uwagę na prawdopodobieństwo ich wystąpienia.

Definiując uprawdopodobnione przyszłe zobowiązanie (§ 2 pkt 23 rozporządzenia), wskazano, że jest to zobowiązanie do wymiany w przyszłym terminie lub terminach ustalonej ilości zasobów według określonej umownej ceny. Inaczej mówiąc, uprawdopodobnionym przyszłym zobowiązaniem jest wiążące porozumienie (najczęściej w formie zawartej umowy) dotyczące określonej transakcji w przyszłości. Może to być zarówno umowa kupna określonych dóbr (np. środka trwałego, materiałów lub towarów) bądź usług, jak i umowa sprzedaży.

Transakcja potwierdzona umową spełni tym bardziej warunki uznania za planowaną transakcję (prawdopodobieństwo jej wystąpienia można uznać za bliskie 100%). Z uwagi na brak szczegółowych wytycznych w rozporządzeniu odnośnie do stopnia prawdopodobieństwa realizacji umowy oraz innych okoliczności pozwalających na odróżnienie planowanych transakcji od uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań, wskazane byłoby, aby jednostka korzystająca z rachunkowości zabezpieczeń (albo mająca to w planie) doprecyzowała w swoich zasadach (polityce) rachunkowości określenia tych pozycji zabezpieczanych[10].

Definicja zawarta w rozporządzeniu wskazuje, że w przypadku takiej umowy musi być określona ilość i cena. Nie jest natomiast w pełni przejrzyste, czy przez „określoną umowną cenę” w definicji uprawdopodobnionego przyszłego zobowiązania należy rozumieć jedynie cenę stałą, czy również cenę zmienną (w przypadku transakcji towarowych cena bywa ustalana dopiero w momencie realizacji transakcji poprzez odniesienie do aktualnych wówczas cen rynkowych bądź innych zmiennych – np. średniej ceny rynkowej z określonego przedziału czasu)[11]. W związku z tym przyjmuje się zazwyczaj, że cena powinna być ceną stałą (tak można rozumieć zastosowanie sformułowania „określona”, a nie np. „dająca się określić”). Trzeba jednak podkreślić, że „określona umowna cena” nie musi być ceną wyrażoną w walucie jednostki.

Warto zauważyć, że niezależnie od tego, czy pozycję zabezpieczaną stanowić będzie „planowana transakcja”, czy „uprawdopodobnione przyszłe zobowiązanie”, zabezpieczenie będzie rozliczane według zasad zabezpieczeń przepływów pieniężnych, chyba że jednostka skorzysta z możliwości przewidzianej w § 33 ust. 6 rozporządzenia i w zasadach (polityce) rachunkowości zdecyduje o stosowaniu zasad zabezpieczenia wartości godziwej do rozliczania zabezpieczeń uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań.

Planowana transakcja jest natomiast oczekiwaną, wysoce prawdopodobną transakcją, która może wystąpić w przyszłości i nie została jeszcze potwierdzona umową. Transakcja taka powinna wynikać z planów kierownictwa lub być transakcją, której wystąpienia można oczekiwać z wysokim prawdopodobieństwem, z uwagi na dotychczasową historię podobnych transakcji.

Rozporządzenie nie zawiera katalogu pozycji mogących stanowić pozycje zabezpieczane. Muszą to być jednak pozycje narażone na zmianę wartości godziwej lub na zmiany związanych z nimi przepływów pieniężnych w związku z określonymi czynnikami ryzyka.

Jeżeli pozycjami zabezpieczanymi są niefinansowe składniki aktywów lub zobowiązań, podlegają one zabezpieczeniu przed wszystkimi rodzajami ryzyka łącznie. Tylko w przypadku, gdy są narażone na ryzyko zmiany kursu walut, mogą podlegać zabezpieczeniu jedynie przed ryzykiem walutowym. Rozwiązanie takie może ograniczać – w niektórych zabezpieczeniach – możliwość osiągnięcia wystarczająco wysokiej skuteczności. Będzie tak, gdy z uwagi na specyfikę rynku bądź inne uwarunkowania nie jest możliwe idealne dopasowanie instrumentu zabezpieczającego do pozycji zabezpieczanej.

Przykład może stanowić zabezpieczenie ceny paliwa lotniczego instrumentami pochodnymi opartymi na cenie ropy naftowej. Cena ropy naftowej to główna składowa (ale nie jedyna) ceny paliwa lotniczego i ceny paliwa nie muszą się zmieniać w pełni proporcjonalnie do cen ropy naftowej. Ryzyko zmiany tych cen jest przykładem ryzyka ceny, a nie ryzyka walutowego. Zabezpieczana pozycja (uprawdopodobnione przyszłe zobowiązanie bądź planowana transakcja zakupu lub sprzedaży paliwa lotniczego) nie jest instrumentem finansowym, a zatem zgodnie z rozporządzeniem zabezpieczenie będzie dotyczyło wszystkich rodzajów ryzyka łącznie[12].

Z kolei w przypadku pozycji (bądź grupy pozycji) aktywów finansowych lub zobowiązań finansowych zabezpieczenie może się odnosić do jednego czynnika ryzyka, niekoniecznie tylko ryzyka walutowego, pod warunkiem że jest możliwy wiarygodny pomiar skuteczności takiego zabezpieczenia. Tym samym, w przypadku zobowiązań finansowych z tytułu kredytów możliwe jest zabezpieczenie np. przed ryzykiem stopy procentowej.

Co nie może być przedmiotem zabezpieczenia

W § 34 ust. 4 rozporządzenia zawarto wykaz pozycji, których nie można wyznaczyć (co do zasady bądź w określonych sytuacjach) na pozycje zabezpieczane. Są to:

• instrumenty pochodne,
• aktywa finansowe zaliczane do utrzymywanych do terminu wymagalności – jeżeli celem jest zabezpieczenie ryzyka zmiany wartości godziwej wynikającej ze zmiany stopy procentowej,
• aktywa wyceniane metodą praw własności – jeżeli celem miałoby być zabezpieczenie wartości godziwej,
• uprawdopodobnione przyszłe zobowiązanie do przejęcia innej jednostki w wyniku łączenia się spółek handlowych, z wyjątkiem zabezpieczania ryzyka zmiany kursu walut związanego z tą transakcją.

Wyłączenie możliwości wyznaczania instrumentów pochodnych na pozycje zabezpieczane należy postrzegać jako rozwiązanie praktyczne, mające na celu eliminację rozwiązań wymagających sporządzania sformalizowanej dokumentacji, a nie poprawiających jakość sprawozdania finansowego. O ile możliwe (i spotykane w praktyce) jest zabezpieczanie instrumentów pochodnych innymi instrumentami pochodnymi, o tyle przy zastosowaniu ogólnych zasad rachunkowości instrumentów finansowych, instrumenty pochodne i tak podlegają wycenie w wartości godziwej, a skutki ich wyceny są ujmowane w wyniku finansowym.

Aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności nie mogą być natomiast pozycją zabezpieczaną przed ryzykiem zmiany wartości godziwej wynikającej ze zmiany stopy procentowej. Wynika to stąd, że klasyfikacja aktywów jako utrzymywanych do terminu wymagalności oznacza:

• zamiar ich utrzymania do tego terminu niezależnie od zmian wartości godziwej spowodowanych zmianą stóp procentowych,
• ich wycenę bilansową w wysokości skorygowanej ceny nabycia, niezależnie do tego, jaki poziom może przyjąć wartość godziwa na dzień bilansowy (może być ona odpowiednio niższa bądź wyższa w zależności od aktualnych rynkowych stóp procentowych dla podobnych instrumentów), a zatem zmiany wartości godziwej nie znajdują odzwierciedlenia w wyniku finansowym.

Powyższe nie skutkuje jednak całkowitym brakiem możliwości wyznaczania tak zaklasyfikowanych aktywów finansowych na pozycje zabezpieczane. Mogą one stanowić pozycje zabezpieczane przed innymi rodzajami ryzyka – np. przed ryzykiem walutowym (instrumenty wyrażone w walucie obcej) albo przed ryzykiem kredytowym emitenta.

Należy także podkreślić, że z uwagi na sposób, w jaki sformułowano zakaz wyznaczania takich aktywów finansowych na pozycję zabezpieczaną, nie oznacza to braku możliwości zabezpieczenia się przed ryzykiem stopy procentowej na potrzeby księgowe. Fakt utrzymywania instrumentu do terminu wymagalności nie jest równoznaczny z brakiem ryzyka zmiany przepływów pieniężnych w przypadku instrumentów oprocentowanych zmienną stopą procentową. W takiej sytuacji pozycji zabezpieczanej nie stanowiłby określony składnik aktywów finansowych utrzymywanych do terminu wymagalności, tylko przepływy pieniężne wynikające z płatności odsetkowych (o ile takie przepływy będą występować).

Mając na uwadze wcześniejsze rozważania na temat różnic między uprawdopodobnionymi przyszłymi zobowiązaniami a planowanymi transakcjami, płatności z tytułu odsetek można uznać za planowane transakcje. Kwota przyszłych płatności zależy od przyszłego poziomu stóp procentowych, natomiast prawdopodobieństwo ich wystąpienia jest bardzo wysokie (wynika z zawartej umowy, jest egzekwowalne i ograniczone jedynie ryzykiem kredytowym emitenta).

Pozycji zabezpieczanej w zabezpieczeniu wartości godziwej nie mogą również stanowić aktywa wyceniane metodą praw własności. W wyniku finansowym inwestora (posiadającego udziały wyceniane metodą praw własności) ujmuje się udział w zysku lub stracie jednostki podporządkowanej, a nie zmianę wartości godziwej takich aktywów.

Podobnie, pozycji zabezpieczanej nie może stanowić uprawdopodobnione przyszłe zobowiązanie do przejęcia innej jednostki w wyniku łączenia się spółek handlowych. Wyjątkiem jest zabezpieczenie ryzyka zmiany kursu walutowego związanego z taką transakcją. Jest to zatem sytuacja zbliżona do zabezpieczenia udziałów w aktywach netto jednostek zagranicznych, których działalność nie stanowi integralnej części działalności jednostki.