Kryptowaluta w rozliczeniu instrumentu pochodnego – źródło przychodów

Ustawy o podatku dochodowym nie zawierają własnej autonomicznej definicji waluty wirtualnej, lecz odsyłają (art. 5a pkt 33a updof oraz art. 4a pkt 22a updop) do definicji zawartej w ustawie z 1.03.2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (tekst jedn. DzU z 2025 r. poz 644.; dalej ustawa AML). Wynika z niej (art. 2 ust. 2 pkt 26), że waluta wirtualna to cyfrowe odwzorowanie wartości, które nie jest:

1. prawnym środkiem płatniczym emitowanym przez NBP, zagraniczne banki centralne lub inne organy administracji publicznej,
2. międzynarodową jednostką rozrachunkową ustanawianą przez organizację międzynarodową i akceptowaną przez poszczególne kraje należące do tej organizacji lub z nią współpracujące,
3. pieniądzem elektronicznym w rozumieniu ustawy z 19.08.2011 r. o usługach płatniczych (tekst jedn. DzU z 2026 r. poz. 623),
4. instrumentem finansowym w rozumieniu ustawy z 29.07.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (tekst jedn. DzU z 2024 r. poz. 722),
5. wekslem lub czekiem,

oraz jest wymienialne w obrocie gospodarczym na prawne środki płatnicze i akceptowane jako środek wymiany, a także może być elektronicznie przechowywane lub przeniesione albo stanowić przedmiot handlu elektronicznego.

Zasady opodatkowania dochodu z odpłatnego zbycia waluty wirtualnej

Na gruncie PIT przychody z odpłatnego zbycia waluty wirtualnej są kwalifikowane do kapitałów pieniężnych (art. 17 ust. 1 pkt 11 updof). W art. 17 ust. 1f doprecyzowano przy tym, że przez odpłatne zbycie waluty wirtualnej rozumie się wymianę waluty wirtualnej na prawny środek płatniczy, towar, usługę albo prawo majątkowe inne niż waluta wirtualna, jak również regulowanie innych zobowiązań walutą wirtualną. Analogiczne rozwiązanie zawarto w updop, przy czym zakres przychodów z odpłatnego zbycia waluty wirtualnej wynika bezpośrednio z art. 7b ust. 1 pkt 6 lit. f tej ustawy.

U podatników prowadzących działalność w zakresie walut wirtualnych, o której mowa w art. 2 ust. 1 pkt 12 ustawy AML, przychody te są klasyfikowane do podstawowej działalności gospodarczej (art. 17 ust. 1g updof oraz art. 7b ust. 3 updop).

Z powyższego wynika, że wymiana jednej waluty wirtualnej na inną walutę wirtualną pozostaje neutralna podatkowo. Przychód podatkowy pojawia się dopiero wtedy, gdy waluta wirtualna zostanie:

• wymieniona na walutę tradycyjną,
• wykorzystana do nabycia towaru, usługi lub prawa majątkowego innego niż waluta wirtualna,
• użyta do uregulowania zobowiązania.

Kosztami uzyskania przychodów z odpłatnego zbycia waluty wirtualnej są udokumentowane wydatki bezpośrednio poniesione na nabycie tej waluty oraz koszty związane z jej zbyciem, w tym wydatki poniesione na rzecz podmiotów pośredniczących w sprzedaży tych walut (art. 22 ust. 14–16 updof oraz art. 15 ust. 11–13 updop). Koszty te są rozliczane w szczególny sposób. Wykazuje się je w roku ich poniesienia, nawet jeżeli w tym samym roku podatnik nie uzyskał przychodu z odpłatnego zbycia walut wirtualnych (art. 30b ust. 6a updof oraz art. 22d ust. 6 updop).

Jeśli koszty przewyższają przychody, nie powstaje strata podatkowa rozliczana według zasad ogólnych. Nadwyżka kosztów przechodzi na następny rok podatkowy i powiększa koszty uzyskania przychodów z odpłatnego zbycia walut wirtualnych (art. 22 ust. 16 updof oraz art. 15 ust. 13 updop).

Wydatki związane z zamianą jednej waluty wirtualnej na inną walutę wirtualną wyłączono z kosztów uzyskania przychodów (art. 23 ust. 1 pkt 38d updof oraz art. 16 ust. 1 pkt 75 updop).

Dochód z odpłatnego zbycia walut wirtualnych podlega opodatkowaniu 19-proc. stawką PIT i CIT (art. 30b ust. 1a updof oraz art. 22d ust. 1 updop).

Instrumenty pochodne jako odrębna kategoria przychodów

Updof (art. 5a pkt 13) i updop (art. 4a pkt 22) definiują pochodne instrumenty finansowe jako instrumenty finansowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. c–i ustawy o obrocie instrumentami finansowymi. W katalogu tym mieszczą się m.in. opcje, kontrakty terminowe, swapy, umowy forward, inne instrumenty pochodne wykonywane przez dostawę lub rozliczenie pieniężne, a także popularne wśród inwestorów indywidualnych kontrakty na różnicę kursową, czyli CFD (Contract for Difference).

Na gruncie PIT przychody z odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych oraz z realizacji praw z nich wynikających są kwalifikowane do kapitałów pieniężnych (art. 17 ust. 1 pkt 10 updof).

Na gruncie CIT przychody z pochodnych instrumentów finansowych stanowią zyski kapitałowe (art. 7b ust. 1 pkt 6 lit. b updop). Jednak z istotnym zastrzeżeniem – z tej kategorii wyłączono pochodne instrumenty finansowe służące zabezpieczeniu przychodów albo kosztów, które nie są zaliczane do zysków kapitałowych.

Za datę powstania przychodu z pochodnych instrumentów finansowych w obu przypadkach uważa się moment realizacji tych praw. Jest to istotna różnica względem zasad właściwych dla walut wirtualnych, gdzie znaczenie ma odpłatne zbycie waluty wirtualnej, np. wymiana na prawny środek płatniczy, towar, usługę albo na inne prawo majątkowe.

Wydatków związanych z nabyciem pochodnych instrumentów finansowych nie uważa się za koszty uzyskania przychodów do czasu:

• realizacji praw wynikających z tych instrumentów,
• rezygnacji z realizacji tych praw albo
• odpłatnego zbycia instrumentów,

o ile wydatki te nie powiększają wartości początkowej środka trwałego lub wartości niematerialnej i prawnej (art. 23 ust. 1 pkt 38a updof oraz art. 16 ust. 1 pkt 8b updop).

W transakcjach na kontraktach CFD kosztem uzyskania przychodów najczęściej będzie suma ujemnych wyników pojedynczych transakcji (tak m.in. interpretacja KIS z 9.03.2026 r., 0114-KDIP3-1.4011.36.2026.2.EC).

W praktyce oznacza to, że w reżimie dotyczącym pochodnych instrumentów finansowych możliwe jest wykazanie zarówno dochodu, jak i straty podatkowej. To kolejna istotna różnica względem reżimu walut wirtualnych, w którym nadwyżka kosztów nad przychodami nie jest klasyczną stratą podatkową, lecz przechodzi na kolejne lata jako koszt odpłatnego zbycia walut wirtualnych.

Dochody z odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych oraz z realizacji praw z nich wynikających podlegają 19-proc. podatkowi dochodowemu (art. 30b ust. 1 updof oraz art. 19 ust. 1 pkt 1 updop).

Należy jednak pamiętać, że art. 30b ust. 4 updof wyłącza stosowanie art. 30b ust. 1, jeżeli odpłatne zbycie pochodnych instrumentów finansowych albo realizacja praw z nich wynikających następuje w wykonywaniu działalności gospodarczej. W typowym przypadku inwestora indywidualnego taki obrót będzie rozliczany w ramach kapitałów pieniężnych, ale w przypadku profesjonalnej, zorganizowanej aktywności inwestycyjnej kwalifikacja może wymagać osobnej oceny.

W CIT znaczenie ma natomiast przypisanie wyniku z instrumentu pochodnego do właściwego źródła przychodów. Co do zasady przychody z pochodnych instrumentów finansowych są kwalifikowane do zysków kapitałowych (art. 7b ust. 1 pkt 6 lit. b updop). Wyjątek dotyczy instrumentów pochodnych służących zabezpieczeniu przychodów albo kosztów, które nie są zaliczane do zysków kapitałowych.

O kwalifikacji decyduje charakter transakcji

Wątpliwości co do instrumentów opartych na kryptowalutach wynikają z tego, że waluta wirtualna może występować w różnych rolach. Może być samodzielnym przedmiotem obrotu, instrumentem bazowym pochodnego instrumentu finansowego albo aktywem, w którym następuje rozliczenie wyniku transakcji. Nie w każdym przypadku będą jednak stosowane zasady opodatkowania właściwe dla odpłatnego zbycia walut wirtualnych.

KIS w interpretacji z 27.01.2026 r. (0115-KDIT1.4011.943.2025.1.MR) rozstrzygnęła wątpliwość polskiego inwestora, który miał rachunek u zagranicznego brokera. Za jego pośrednictwem zawierał transakcje na instrumentach pochodnych – kontraktach CFD. Instrumentami bazowymi były m.in. akcje, indeksy giełdowe, surowce oraz kryptowaluty. Transakcje mogły być realizowane z wykorzystaniem dźwigni finansowej. Kontrakty miały charakter instrumentów nierzeczywistych. Nie dochodziło do fizycznej dostawy instrumentu bazowego, np. akcji, surowca czy kryptowaluty.

Organ wskazał, że przychód z transakcji na CFD jest przychodem z odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych oraz z realizacji praw z nich wynikających. Ta interpretacja ma znaczenie nie tylko dla CFD na akcje, indeksy czy surowce, lecz także dla CFD, których instrumentem bazowym są kryptowaluty. Według KIS sam fakt odniesienia wartości kontraktu do kryptowaluty nie zmienia podatkowej kwalifikacji transakcji.

W praktyce, jeżeli podatnik zawiera kontrakt CFD, którego instrumentem bazowym jest Bitcoin (BTC), Tether (USDT), Ethereum (ETH) albo inna kryptowaluta, to nie rozlicza transakcji jako odpłatnego zbycia waluty wirtualnej. Rozlicza wynik z pochodnego instrumentu finansowego. Oznacza to również, że:

• dodatnie wyniki transakcji CFD tworzą przychód,
• ujemne wyniki są kosztami uzyskania przychodów,
• możliwe jest wykazanie straty z tego tytułu,
• wyniku nie należy wykazywać w części zeznania podatkowego przeznaczonej dla odpłatnego zbycia walut wirtualnych.

Interpretacja KIS z 11.03.2026 r. (0112-KDIL2-1.4011.61.2026.1.JK) dotyczyła bardziej problematycznego modelu. Podatnik zamierzał zawierać transakcje na instrumentach pochodnych (CFD oraz futures), których instrumentami bazowymi mogły być m.in. aktywa cyfrowe. Po zamknięciu pozycji wynik finansowy transakcji, czyli zysk albo strata, miał być zapisywany wyłącznie w aktywach wirtualnych. Środki te nie miały być wymieniane na waluty fiducjarne (tradycyjne) ani wykorzystywane do zapłaty za towary lub usługi.

Organ stwierdził, że przychód z transakcji na instrumentach pochodnych rozliczanych w aktywach wirtualnych podlega opodatkowaniu niezależnie od tego, czy podatnik wymieni aktywa wirtualne na walutę fiducjarną. Wskazał przy tym, że w opisanej sytuacji nie dochodzi do wymiany jednej waluty wirtualnej na inną taką walutę, lecz do wyrażenia wartości instrumentu pochodnego w walucie wirtualnej. Innymi słowy, kryptowaluta nie była tu traktowana jako samodzielny przedmiot neutralnej podatkowo wymiany krypto-krypto, ale jako sposób rozliczenia wyniku z innego instrumentu.

Tym samym brak wymiany na walutę tradycyjną nie wyłącza opodatkowania, jeśli podatnik nie dokonuje transakcji, której przedmiotem jest sama waluta wirtualna, lecz realizuje prawa z pochodnego instrumentu finansowego. W praktyce oznacza to, że:

• momentem powstania przychodu będzie zamknięcie albo rozliczenie pozycji, jeżeli w tym momencie wynik staje się należny albo jest dopisywany do rachunku podatnika,
• zapisanie wyniku w BTC, USDT, ETH lub innym aktywie cyfrowym nie przesądza o neutralności podatkowej transakcji,
• rozliczenie podatkowe wyniku z takiego instrumentu (tj. ujęcie przychodów i kosztów) powinno nastąpić w części zeznania podatkowego dotyczącej instrumentów pochodnych, a nie odpłatnego zbycia walut wirtualnych,
• podatnik powinien ustalić wartość przychodu i kosztów w złotych, mimo że platforma prowadzi rozliczenie w aktywach wirtualnych.

Z analizowanych interpretacji wynika zatem, że waluta wirtualna może być elementem ekonomicznym transakcji, ale nie musi być jej podatkowym przedmiotem. Jeżeli podatnik zawiera kontrakt CFD, futures albo inny instrument pochodny, to uzyskiwany wynik powinien być oceniany przez pryzmat regulacji updof i updop odnoszących się do pochodnych instrumentów finansowych. Dotyczy to także przypadku, gdy instrumentem bazowym jest kryptowaluta albo rozliczenie wyniku następuje w aktywach wirtualnych.

Jedno zeznanie, odmienny sposób rozliczenia

Zarówno przychody z pochodnych instrumentów finansowych, jak i z odpłatnego zbycia walut wirtualnych podatnik PIT wykazuje w zeznaniu PIT-38, ale choć w obu przypadkach podatek wynosi 19% przychodu, są one rozliczane odrębnie, według różnych zasad.

Przychody z odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych oraz z realizacji praw z nich wynikających wykazuje się w części C zeznania „Dochody/straty – art. 30b ust. 1 ustawy”. Jeśli podatnik otrzymał informację PIT-8C, dane wykazuje w wierszu dotyczącym przychodów wykazanych w części D informacji PIT-8C. Jeżeli natomiast korzystał np. z usług zagranicznego brokera i nie otrzymał PIT-8C, właściwy będzie wiersz „Inne przychody”. Następnie zobowiązanie podatkowe z tego tytułu oblicza się w części D zeznania „Obliczenie zobowiązania podatkowego – art. 30b ust. 1 ustawy”.

W przypadku instrumentów pochodnych formularz przewiduje możliwość wykazania straty. Jest ona odrębną kategorią od niepotrąconych kosztów dotyczących walut wirtualnych.

Odpłatne zbycie walut wirtualnych wykazuje się natomiast w części E zeznania „Dochód/koszty – art. 30b ust. 1a ustawy”. Część ta zawiera osobny wiersz „Odpłatne zbycie walut wirtualnych” oraz odrębne pozycje na przychód, koszty poniesione w roku podatkowym, koszty poniesione w latach ubiegłych i niepotrącone w poprzednim roku, dochód oraz koszty, które nie zostały potrącone w roku podatkowym. Podatek od dochodu z odpłatnego zbycia walut wirtualnych oblicza się w części F „Obliczenie zobowiązania podatkowego – art. 30b ust. 1a ustawy”.

Wspólna jest dopiero część G „Podatek do zapłaty/nadpłata”, w której formularz sumuje m.in. podatek należny od obu kategorii dochodów. Nie jest to jednak wspólna podstawa opodatkowania, lecz techniczne zsumowanie odrębnie obliczonych zobowiązań.

Podatnik w 2026 r.:

• zawarł transakcje na kontraktach CFD (futures) opartych na BTC, które są rozliczane w USDT,
• uzyskał z nich dodatnie wyniki – 50 000 zł, oraz ujemne wyniki – 30 000 zł,
• zakupił waluty wirtualne za 25 000 zł, ale nie wymienił ich na walutę tradycyjną, towar, usługę ani inne prawo majątkowe.

W PIT-38 za 2026 r. transakcje te ujmie następująco:

Gdyby podatnik błędnie uznał, że skoro wynik z kontraktów został zapisany w USDT, powinien być rozliczony w części E zeznania, w związku z czym wykazałby tam przychód 20 000 zł i pomniejszył go o 25 000 zł kosztów nabycia walut wirtualnych, wówczas w efekcie:

• nie wykazałby podatku należnego od dochodu z instrumentów pochodnych,
• przeniósłby na kolejny rok jedynie 5000 zł kosztów.

Problem nie polega więc wyłącznie na wpisaniu kwoty w niewłaściwym miejscu formularza, lecz na zastosowaniu innego mechanizmu ustalania dochodu, co może prowadzić do powstania zaległości podatkowej.

Dla podatników CIT nie przewidziano odpowiednika PIT-38. Rozliczenie odbywa się w zeznaniu CIT-8, w przypadku walut wirtualnych dodatkowo w zał. CIT/WW (należny podatek w nim wykazany przenosi się następnie do właściwej pozycji zeznania). Wynik z pochodnych instrumentów finansowych ujmuje się natomiast w CIT-8 w części D „Ustalenie dochodu/straty” z przypisaniem do właściwego źródła przychodów.

W konsekwencji u podatnika CIT błąd kwalifikacyjny może polegać na ujęciu wyniku z instrumentu pochodnego w CIT/WW, zamiast w podstawowym rozliczeniu CIT-8 w ramach właściwego źródła przychodów. Podobnie jak w PIT, może to prowadzić do nieuprawnionego zastosowania mechanizmu właściwego dla walut wirtualnych, w szczególności do potrącenia albo przeniesienia kosztów w sposób niedostępny dla wyniku z instrumentu pochodnego.

Podsumowanie

Przy kwalifikacji podatkowej transakcji dotyczących instrumentów opartych na walutach wirtualnych decydujące znaczenie ma nie sama forma rozliczenia ani rodzaj aktywa, do którego odwołuje się instrument, lecz charakter prawny zawartej transakcji. Inaczej należy oceniać odpłatne zbycie waluty wirtualnej, a inaczej realizację praw z pochodnego instrumentu finansowego, choćby jego wartość była ustalana przez odniesienie do kursu kryptowaluty albo wynik był zapisywany w aktywach cyfrowych.

Jeżeli podatnik realizuje prawa z pochodnego instrumentu finansowego, powinien stosować zasady właściwe dla tej kategorii przychodów. Może to prowadzić do obowiązku wykazania dochodu już w związku z zamknięciem pozycji albo realizacją praw z instrumentu, mimo że podatnik nie wymienił aktywów cyfrowych na walutę tradycyjną.

Należy zatem najpierw ustalić, czy przedmiotem transakcji jest sama waluta wirtualna, czy instrument finansowy, którego wartość albo wynik jest jedynie powiązany z aktywem cyfrowym. Dopiero to pozwala prawidłowo określić moment powstania przychodu, sposób ustalenia kosztów oraz właściwe miejsce wykazania transakcji w zeznaniu podatkowym. Pułapka polega na tym, że ekonomicznie podatnik może nadal pozostawać w kryptowalucie, natomiast podatkowo może już uzyskać przychód z realizacji praw z pochodnego instrumentu finansowego.