Instrumenty finansowe w krajowych regulacjach rachunkowości (cz. VIII) – przesłanki dokonywania odpisów aktualizujących

Ogólne założenia

Zgodnie z § 28 ust. 1 rozporządzenia wartość aktywów finansowych – w przypadku trwałej utraty ich wartości – aktualizuje się nie później niż na koniec okresu sprawozdawczego[1]. Zarówno w uor, jak i w rozporządzeniu posłużono się terminem „trwała utrata wartości”. Trzeba jednak podkreślić, że określenie „trwała” jest umowne, inne zapisy rozporządzenia określają bowiem:

• okoliczności, w których może dojść do odwrócenia wcześniej dokonanego odpisu, oraz
• zasady ustalenia kwoty takiego odwrócenia i sposobu jego ujęcia.

Pojęcie „utraty wartości” zostało zdefiniowane w pkt 2.4 KSR 4, zgodnie z którym należy przez to rozumieć stwierdzone w toku procedury aktualizacji wyceny duże prawdopodobieństwo, że kontrolowany przez jednostkę składnik aktywów w znaczącej części lub w całości nie przyniesie przyszłych korzyści ekonomicznych netto odpowiadających przynajmniej jego wartości wynikającej z ksiąg rachunkowych na dzień wyceny bilansowej. Tym samym utrata wartości aktywów finansowych występuje wtedy, gdy ich wartość bilansowa przekracza oczekiwaną wartość korzyści ekonomicznych wynikających z tych aktywów.

Z dokonywaniem odpisów z tytułu utraty wartości wiąże się praktyczny problem dotyczący określenia, kiedy należy przeprowadzić ocenę, czy zaszły okoliczności uzasadniające dokonanie odpisu oraz ustalenie jego wysokości.

Utrata wartości aktywów finansowych

W rozporządzeniu zachowano tzw. model strat poniesionych, który – w odniesieniu do aktywów finansowych – obowiązywał również w MSR 39 Instrumenty finansowe: ujmowanie i wycena[2]. Oznacza to, że odpis powinien być dokonany, jeżeli:

• istnieją okoliczności wskazujące na możliwość wystąpienia utraty wartości oraz
• przeprowadzona „procedura” ustalenia kwoty możliwej do odzyskania potwierdzi wystąpienie utraty wartości.

Jako okoliczności wskazujące na możliwość wystąpienia utraty wartości, w rozporządzeniu wymienione zostały przede wszystkim przypadki, w których pogorszeniu ulega sytuacja finansowa drugiej strony umowy (dłużnika bądź emitenta określonych aktywów finansowych). Posłużono się w nim jednocześnie określeniem dowody, co wydaje się jednoznacznie przesądzać o tym, że we wskazanych przypadkach jednostka ma obowiązek dokonać odpisu (nie można jednak wykluczyć, że przy ustalaniu kwoty odpisu okaże się, że do utraty wartości nie doszło).

Najbardziej typowe zdarzenia uznawane za dowody na utratę wartości wskazuje § 28 ust. 2 rozporządzenia. Użyte w nim sformułowanie „w szczególności” ma na celu podkreślenie, że nie jest to katalog zamknięty (co dodatkowo podkreślono w § 28 ust. 6, stwierdzając, że oprócz dowodów wcześniej wymienionych w tym paragrafie, mogą wystąpić inne zdarzenia, czynniki lub okoliczności powodujące konieczność przeprowadzenia oceny, czy doszło do utraty wartości).

Należy też podkreślić, że przy identyfikacji utraty wartości aktywów finansowych trzeba wziąć pod uwagę nie tylko okoliczności, zdarzenia i informacje istniejące na dzień bilansowy, lecz także te, które wystąpiły po dniu bilansowym, a przed zatwierdzeniem sprawozdania finansowego, i które potwierdzają istnienie dowodów na utratę wartości lub ich brak na dzień bilansowy.

Podstawowe przesłanki

Do przesłanek wskazujących na możliwość wystąpienia utraty wartości zaliczają się:

• znaczące trudności finansowe emitenta lub dłużnika, w tym trudności z uzyskaniem refinansowania długu bądź z zaciąganiem nowych zobowiązań o charakterze kredytowym,
• niedotrzymanie warunków umowy, w tym zaleganie ze spłacaniem przez emitenta lub dłużnika istotnych kwot,
• udzielenie emitentowi lub dłużnikowi przez inwestora albo wierzyciela, ze względów ekonomicznych bądź prawnych wynikających z trudności finansowych pożyczkobiorcy, wsparcia, którego w innym przypadku pożyczkodawca by nie udzielił,
• wysokie prawdopodobieństwo upadłości bądź innej reorganizacji finansowej emitenta lub dłużnika ze względu na jego sytuację finansową,
• zanik aktywnego rynku, na którym jest notowany dany składnik aktywów finansowych, ze względu na trudności finansowe emitenta lub dłużnika.

Szczególne przesłanki dla instrumentów dłużnych

Ponadto w przypadku instrumentów dłużnych za trwałą utratę wartości, w rozporządzeniu (§ 28 ust. 4) uznano w szczególności:

1) uzyskanie informacji o negatywnych zmianach dotyczących statusu płatności realizowanych przez emitentów lub dłużników w grupie aktywów finansowych o cechach ekonomicznych i ryzyku analogicznym do cech i ryzyka składnika aktywów finansowych podlegającego ocenie,

2) niekorzystne zmiany w środowisku gospodarczym takich emitentów lub dłużników wskazujące, że odzyskanie wartości bilansowej składnika aktywów finansowych nie będzie możliwe,

3) przedłużający się spadek wartości godziwej instrumentu dłużnego poniżej skorygowanej ceny nabycia.

Ostatni z wymienionych przypadków odnosi się do instrumentów zaklasyfikowanych jako aktywa finansowe dostępne do sprzedaży. Dla tej kategorii aktywów finansowych parametrem wyceny jest wartość godziwa, natomiast istota instrumentu (określone bądź dające się ustalić okresowe płatności oraz termin wymagalności) oznacza możliwość (bądź nawet obowiązek – w przypadku wyboru kapitałowego ujmowania skutków zmian wartości godziwej dla tej kategorii aktywów finansowych) ustalenia skorygowanej ceny nabycia.

Warto również zauważyć, że dwie pierwsze okoliczności nie są jednoznacznie określone, a zatem uznanie przez jednostkę, że wystąpiły, będzie zależeć od rozwiązań przyjętych w jej polityce rachunkowości albo polityce zarządzania ryzykiem. W szczególności nie jest bezpośrednio wskazane, w jaki sposób jednostka powinna uzyskać informacje o negatywnych zmianach statusu płatności – tj. czy takie informacje powinny być powszechnie dostępne, czy powinny być przekazane jednostce przez inne strony, czy też jednostka sama powinna ich poszukiwać. Można przypuszczać, że w niektórych przypadkach jednostka profesjonalnie zajmująca się inwestowaniem w aktywa finansowe (niekoniecznie musi to być jej główny profil działalności) zidentyfikuje taką okoliczność, podczas gdy inna jednostka nie będzie świadoma jej wystąpienia.

Dodatkowe dowody dla instrumentów kapitałowych i inwestycji

Dla instrumentów kapitałowych oraz inwestycji w tytuły uczestnictwa w instytucjach wspólnego inwestowania lub w certyfikaty inwestycyjne funduszy inwestycyjnych w rozporządzeniu (§ 28 ust. 3) wskazano dodatkowe dowody na utratę wartości, do których zalicza się w szczególności:

• znaczące, negatywne zmiany w środowisku technologicznym, rynkowym, gospodarczym lub prawnym, w którym działa emitent, wskazujące, że jednostka może nie odzyskać wartości, w jakiej dany składnik został wprowadzony po raz pierwszy do ksiąg rachunkowych (początkowej wartości godziwej), albo wartości godziwej ustalonej na ostatni dzień przeszacowania, po którym dalsze ustalanie wartości godziwej w wiarygodny sposób okazało się niemożliwe,[3]
• znaczący lub przedłużający się spadek wartości godziwej składnika aktywów finansowych poniżej wartości, w której został po raz pierwszy wprowadzony do ksiąg rachunkowych.

Również w tych przypadkach kluczowe są rozwiązania przyjęte przez jednostkę w polityce rachunkowości oraz jej postawa wobec ryzyka. Od oceny przeprowadzonej przez kierownictwo jednostki zależeć będzie bowiem, czy przykładowo nałożenie ceł na dobra eksportowane przez emitenta instrumentów posiadanych przez jednostkę należy uznać za znaczące, negatywne zmiany. Jeśli chodzi o drugą z wymienionych okoliczności, jednostka także powinna określić, jaki spadek wartości godziwej uznaje za znaczący oraz jak definiuje „przedłużający się spadek wartości godziwej” (czy będzie to okres 3, 6, 12 mies. czy np. powyżej 1 roku).

Rozwiązania przyjęte w rozporządzeniu w odniesieniu do utraty wartości aktywów finansowych wskazują na szczególne znaczenie przypisywane inwestycjom w tytuły uczestnictwa w instytucjach wspólnego inwestowania lub certyfikaty inwestycyjne funduszy inwestycyjnych. Dla tych inwestycji w rozporządzeniu (§ 28 ust. 6) dodatkowo wskazano, że za trwałą utratę ich wartości uznaje się również brak możliwości wiarygodnego ustalenia ich wartości godziwej. Sytuacja taka teoretycznie nie powinna występować często, z uwagi na szeroki wachlarz możliwych technik ustalania wartości godziwej tych szczególnych[4] aktywów finansowych.

Istotną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę w odniesieniu do tytułów uczestnictwa w instytucjach wspólnego inwestowania bądź certyfikatów inwestycyjnych funduszy inwestycyjnych, jest sposób oceny dowodów na utratę wartości. Wartość ww. inwestycji stanowi bowiem pochodną wartości innych instrumentów wchodzących w skład portfela inwestycyjnego określonego funduszu i jest uwzględniania przykładowo przy ustalaniu wartości godziwej takich inwestycji za pomocą modelu wyceny. Niemniej jednak, przy ocenie dowodów na utratę wartości jednostka posiadająca inwestycje w funduszach inwestycyjnych powinna zwracać uwagę przede wszystkim na wartość tytułów uczestnictwa czy certyfikatów inwestycyjnych, a nie na potencjalne dowody wskazujące na utratę wartości instrumentów wchodzących w skład portfela. O ile bowiem wartość poszczególnych składników portfela inwestycyjnego funduszu ma wpływ na wartość jednostki uczestnictwa, o tyle trudne (jeśli nie niemożliwe) byłoby poddanie ocenie i ustalenie utraty wartości w odniesieniu do poszczególnych instrumentów tworzących ten portfel.

Szczegółowe zasady ustalania i ujmowania w księgach rachunkowych odpisów aktualizujących wartość aktywów finansowych będą przedmiotem kolejnej części artykułu.