Nowe zasady korzystania ze zwolnień lekarskich

Co wolno, a czego nie wolno choremu

W myśl znowelizowanego art. 17 ustawy zasiłkowej – w brzmieniu obowiązującym od 13.04.2026 r. – ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, w przypadku gdy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy:

1) wykonuje pracę zarobkową lub

2) podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia.

Dwie główne przesłanki utraty prawa do zasiłku chorobowego, określone w tym przepisie, zostały uszczegółowione, poddane drobnej korekcie, ale też zliberalizowane. W uzasadnieniu do projektu nowelizacji MRPiPS wskazało, że chodzi o wdrożenie dorobku orzeczniczego SN i zakończenie „przeciągania liny” z kontrolerami ZUS. Ci ostatni podchodzą bowiem restrykcyjnie do wykładni przepisów, odbierając chorym zasiłek za najdrobniejszy przejaw odpłatnej pracy, np. wysłanie firmowego e-maila czy zalogowanie się na służbową skrzynkę pocztową. SN brał tymczasem ubezpieczonych w obronę,

argumentując, że wykonanie drobnej usługi na rzecz np. pracodawcy nie stanowi wystarczającej podstawy do stosowania tak drastycznej sankcji.

Praca zarobkowa

W konsekwencji pierwsza przesłanka odebrania zasiłku – wykonywanie pracy zarobkowej podczas orzeczonej niezdolności do pracy – zyskała w końcu swoją ustawową definicję.

Od 13.04.2026 r. pracą zarobkową będzie każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonywania. Bez groźby utraty świadczenia chory będzie mógł jednak wykonywać incydentalne czynności, np. wysłać służbowy e-mail, podpisać fakturę, dokument przewozowy, listę płac.

Co ważne, incydentalne czynności będą dopuszczalne tylko pod warunkiem, że zostały wymuszone istotnymi okolicznościami (np. kierowniczka działu kadr i płac podpisze listę płac, bo inaczej pracownicy nie dostaną pensji na czas, graficzka wyśle służbowym e-mailem wcześniej wykonane ilustracje, które mają się ukazać w najbliższym wydaniu gazety, przedsiębiorca elektronicznie podpisze ważną umowę, bez której kluczowy klient spółki nie otrzyma towaru).

Ponadto nowelizacja zastrzega, że istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy. Inaczej mówiąc, osoba niezdolna do pracy nie może wykonywać czynności incydentalnych wymuszonych przez pracodawcę.

Aktywność niezgodna z celem zwolnienia lekarskiego

Zmiana dotyczy również drugiej przesłanki wyłączającej prawo do zasiłku, jaką jest obecnie „wykorzystywanie zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z jego celem”. Od 13.04.2026 r. będzie nią „podjęcie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia lekarskiego”, co ma oznaczać wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia bądź rekonwalescencję, z wyłączeniem:

• zwykłych czynności dnia codziennego[1] lub
• czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.

U jednego pracodawcy zasiłek chorobowy, u drugiego pensja

Obecnie osoba niezdolna do pracy, zatrudniona w dwóch lub więcej miejscach, nie może – zgodnie z ustawą zasiłkową – wykonywać odpłatnej pracy w żadnym z nich. Lekarz wydaje jej zaświadczenia ZUS ZLA dla wszystkich pracodawców. Po zmianie przepisów (tj. od 1.01.2027 r.) na żądanie ubezpieczonego lekarz może nie wystawić zwolnienia od pracy dla danego pracodawcy, gdy ze względu na rodzaj pracy będzie możliwe u niego wykonywanie pracy zarobkowej[2].

To duży wyłom w bezwzględnym zakazie pracy zarobkowej chorego. Po raz pierwszy ustawodawca dopuszcza sytuację, że u jednego pracodawcy zatrudniony będzie pobierał zasiłek, a u drugiego pracował czy przebywał na urlopie. W takim przypadku ubezpieczony będzie musiał poinformować tego drugiego płatnika (u którego będzie pracował) o okresie, na jaki zostało mu wystawione zaświadczenie lekarskie dla innego pracodawcy. Zgodnie bowiem z art. 9 ust. 4 ustawy zasiłkowej niezależnie od liczby tytułów do ubezpieczenia chorobowego ustala się jeden okres zasiłkowy.

Powyższe zasady stosuje się odpowiednio do osoby uprawnionej do zasiłku chorobowego za okres po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego.

Wyjazd za granicę nadal dopuszczalny

Osoba przebywająca na zwolnieniu lekarskim ma prawo wyjechać za granicę, jeśli nie sprzeciwia się to zaleceniom lekarza, a zaświadczenie lekarskie nie zawiera kodu 1 (konieczność leżenia). Musi jednak poinformować lekarza wystawiającego zaświadczenie o miejscu planowanego pobytu podczas choroby (jeżeli różni się od adresu umieszczonego na jego profilu informacyjnym w e-ZUS lub w dokumentacji medycznej). Podobnie ma obowiązek zawiadomić płatnika oraz ZUS o zmianie miejsca pobytu na zwolnieniu – w ciągu 3 dni (art. 59 ust. 5d i 5e ustawy zasiłkowej). Ta zasada się nie zmieni. Na etapie prac nad projektem ustawy nowelizującej upadł kontrowersyjny pomysł, by wprowadzić zapis, że chory może się wybrać do krajów spoza UE i EOG, tylko jeśli zostanie to wymuszone istotnymi okolicznościami (np. powodami rodzinnymi), a wedle oceny lekarza nie jest sprzeczne z jego zaleceniami i celami zwolnienia od pracy.

Co może płatnik, a co ZUS

Nowelizacja usuwa – od 13.04.2026 r. – luki prawne w art. 68 ustawy zasiłkowej, usprawniając kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich.

Uściśla, że mają prawo ją wykonywać:

• płatnicy zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 osób – w zakresie wypłacanych zasiłków,
• ZUS – z urzędu albo na wniosek płatnika.

Ustawodawca sprecyzował, że każdy płatnik składek (w tym niewypłacający zasiłków) może weryfikować pracowników pobierających wynagrodzenie chorobowe. Czynnościom sprawdzającym (co dotychczas nie było oczywiste) muszą się też poddać osoby korzystające ze zwolnienia lekarskiego po ustaniu zatrudnienia oraz te, które nie mogą wykonywać pracy na mocy decyzji wydanej zgodnie z przepisami o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, a także wskutek objęcia określoną w tych przepisach kwarantanną albo izolacją.

Aby nie było wątpliwości, dodano, że inspekcji podlegają też zwolnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki, za które przysługuje zasiłek opiekuńczy. Kontrola w tym zakresie ma polegać na ustaleniu, czy poza ubezpieczonym nie ma innych członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, mogących zapewnić opiekę choremu (zmieniony art. 68 i dodany art. 68a ustawy zasiłkowej).

Każda kontrola potwierdzana protokołem

Bardziej przejrzyste i kompleksowe staną się przepisy o sposobie przeprowadzania kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy. Regulujące te kwestie rozporządzenie MPiPS z 27.07.1999 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy oraz formalnej kontroli zaświadczeń lekarskich (DzU nr 65 poz. 743) jest już przestarzałe i enigmatyczne. Dlatego najważniejsze zasady zostały sprecyzowane w ustawie zasiłkowej (nowe art. 68a–68e).

Od 13.04.2026 r. inspektorzy ZUS zyskają prawo legitymowania osoby kontrolowanej w celu ustalenia jej tożsamości oraz odbierania od niej informacji i wyjaśnień. Będą też ograniczać czynności sprawdzające do czasu niezbędnego do dokonania ustaleń, szanować prywatność chorego i domowników oraz unikać ryzyka pogorszenia się jego stanu zdrowia. Inspekcje będą się odbywać w miejscu zamieszkania, pobytu czy pracy osoby kontrolowanej, w miejscu wykonywania przez nią pozarolniczej działalności lub w innym miejscu, jeżeli jest to konieczne ze względu na cel kontroli. Obecnie mogą być przeprowadzane jedynie w miejscu zamieszkania, miejscu czasowego pobytu i miejscu zatrudnienia niezdolnego do pracy.

W ciągu 7 dni od dnia otrzymania protokołu lub aneksu kontrolowany może złożyć ewentualne zastrzeżenia do ustaleń w nich zawartych, wskazując stosowne środki dowodowe. Od aneksu do protokołu kontroli, sporządzonego w wyniku rozpatrzenia zastrzeżeń, nie będą już przysługiwać kolejne zastrzeżenia. Na podstawie tak sporządzonego protokołu, który stwierdzi uchybienia, ZUS będzie wszczynał postępowanie w sprawie ustania prawa do zasiłku chorobowego, zasiłku opiekuńczego lub świadczenia rehabilitacyjnego.

Bat na nieuczciwych lekarzy

Ustawodawca nie poddaje się w walce z nierzetelnymi lekarzami, wystawiającymi taśmowo ZUS ZLA, w tym przez internet. Już od 27.01.2026 r. organ rentowy może żądać od nich oraz od placówki, w której wystawiono zaświadczenie, udostępnienia dokumentacji medycznej ubezpieczonego lub chorego członka rodziny, a także wyjaśnień i informacji (zmieniony art. 59 ust. 3 ustawy zasiłkowej). Lekarzowi, który odmówi wglądu do dokumentacji, będzie groziło cofnięcie upoważnienia do wystawiania zwolnień od pracy na najwyżej 3 mies.

Nowelizacja stawia też na usprawnienie obiegu informacji między ZUS a organami samorządu zawodowego, izbami lekarskimi oraz jednostkami służby zdrowia. Ułatwia ZUS dostęp do danych zgromadzonych w rejestrach lekarzy i lekarzy felczerów, prowadzonych przez Naczelną Izbę Lekarską oraz okręgowe rady lekarskie.

Orzecznictwo lekarskie unowocześnione

Gruntowna reorganizacja anachronicznego systemu orzecznictwa lekarskiego, przyznającego renty socjalne, renty z tytułu niezdolności do pracy, zasiłki oraz świadczenia z racji niepełnosprawności czy prewencji rentowej, to jeden z głównych celów nowelizacji.

Już od 13.04.2026 r. orzeczenia w I instancji będą wydawać osoby wykonujące zawód medyczny: fizjoterapeuci w ramach prewencji rentowej oraz pielęgniarki i pielęgniarze w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji. Pod warunkiem jednak, że wykażą się prawem wykonywania zawodu, tytułem specjalisty w tych dziedzinach oraz co najmniej 5-letnim stażem w swojej profesji.

Od 1.01.2027 r. w postępowaniu w obu instancjach będzie orzekać tylko jedna osoba (obecnie w II instancji zasiada 3-osobowa komisja, natomiast w przyszłości odwołanie będzie rozpatrywane jednoosobowo, przy czym nie przez lekarza, którego orzeczenie zostało zakwestionowane). Orzeczenia będą wydawane także drogą elektroniczną – w ciągu 30 dni od złożenia wniosku przez ubezpieczonego lub wszczęcia postępowania wyjaśniającego (nowy rozdz. 9a usus).