Księgowe ujęcie instrumentów finansowych i inwestycji finansowych – czy potrzebne są zmiany

Nie jest celem autora rozpatrywanie wszystkich problemów, zwłaszcza że zasady ujęcia i wyceny instrumentów finansowych oraz inwestycji finansowych stanowią przedmiot odrębnych przepisów. Wiążą one przede wszystkim instytucje finansowe (m.in. banki, fundusze inwestycyjne, domy maklerskie, częściowo zakłady ubezpieczeń). W artykule pominięto tę tematykę, koncentrując się przede wszystkim na podmiotach niefinansowych i zapisach uor oraz regulacjach wydanych na jej podstawie. Niemniej analiza zawartych w uor definicji odnosi się również do ww. instytucji.

Przedstawione w artykule rozważania wynikają z głosów słuchaczy autora, jego dyskusji ze współpracownikami i własnych obserwacji. Stanowią one poglądy autora, który nie rości sobie przywileju „jedynie słusznej” wykładni wskazanych przepisów. Sam jednak fakt poruszania omówionych dalej problemów przez słuchaczy świadczy o celowości szerszej dyskusji nad nimi.

Przepisy uor dotyczące instrumentów finansowych

Uor dosyć ogólnie reguluje zasady ujmowania, wyceny i prezentacji instrumentów finansowych, co potwierdza choćby porównanie objętości odpowiednich przepisów uor i postanowień MSSF 9 Instrumenty finansowe, MSSF 7 Instrumenty finansowe: ujawnianie informacji oraz MSR 32 Instrumenty finansowe: prezentacja.

Gros zagadnień związanych z instrumentami finansowymi przeniesiono w prawie bilansowym – na podstawie delegacji zawartej w art. 81 ust. 2 pkt 4 uor – do rozporządzenia o instrumentach finansowych (dalej rozporządzenie) i do wspomnianych przepisów branżowych. Zamieszczenie księgowych rozwiązań dotyczących instrumentów finansowych w odrębnych regulacjach rangi rozporządzenia jest ze wszech miar słuszne, gdyż pozwala na ich szybszą zmianę w przypadku stwierdzenia luk, niejednoznaczności, a także potrzeby zastosowania lepszych rozwiązań.

Warto jednak się zastanowić, czy delegacja, która dzisiaj dotyczy prawa MF do ustalania „szczegółowych zasad” (art. 81 ust. 4 uor), nie powinna dotyczyć „szczególnych zasad”, a więc także odbiegających w pewnych ściśle określonych przypadkach od zasad ogólnych.

W obecnym stanie prawnym można dyskutować, czy legalne jest wprowadzanie rozporządzeniem rozwiązań częściowo różniących się od ustawowych, np. ujmowania skutków przeszacowań aktywów finansowych w wyniku finansowym – w razie przewidzenia takich rozwiązań w zasadach (polityce) rachunkowości – mimo ich zaliczenia do inwestycji długoterminowych, czy ujmowania w określonych okolicznościach skutków tych przeszacowań in minus (strat) na kapitale z aktualizacji wyceny.

Nie wchodząc w dyskusję nad kształtem przepisów rozporządzenia, można uznać, że zmiana brzmienia delegacji pozwoliłaby rozwiać wątpliwości wielu księgowych i audytorów.

Zawarcie przepisów o instrumentach finansowych w odrębnym rozporządzeniu powoduje, że niektóre podmioty nie stosują tych rozwiązań w ogóle, gdyż uor pozwala na niestosowanie przepisów rozporządzenia (art. 28b uor). Również to podejście wydaje się uzasadnione ze względu na koszt wdrożenia i stosowania zasad rozporządzenia (są one dość skomplikowane) i znikome korzyści z ich stosowania w przypadku, gdy pozycje klasyfikowane do instrumentów finansowych są nieznaczne.

Oznacza to zarazem, że bez względu na stopień korzystania z instrumentów finansowych jednostki małe będą zazwyczaj stosować jedynie rozwiązania uor. Ustawa ta reguluje zaś problematykę instrumentów finansowych tylko w ograniczonym zakresie, mimo ich coraz częstszego wykorzystywania przez mniejsze jednostki handlowe, usługowe i produkcyjne, które sięgają nie tylko po kredyty i pożyczki, lecz także instrumenty pochodne czy lokaty 2-walutowe i różne ich modyfikacje, przyjmując na siebie ryzyko finansowe.

Za istotną lukę w uor można uznać przede wszystkim brak ustawowego uregulowania zasad wyceny instrumentów pochodnych, zwłaszcza tych o charakterze zobowiązań finansowych (np. spółka zobowiązała się sprzedać w przyszłości aktywa finansowe znacznie poniżej cen rynkowych). Zapisy zawarte w art. 28 ust. 8 i 8a uor, mówiące, że zobowiązania finansowe można wyceniać w kwocie wymagającej zapłaty, w skorygowanej cenie nabycia lub ­– jeżeli są przeznaczone do sprzedaży w okresie 3 mies. – w wartości rynkowej lub inaczej ustalonej wartości godziwej, nie spełniają swojej funkcji, ponieważ w wielu przypadkach:

• instrumenty pochodne mogą nie zawierać kwoty do zapłaty (dotyczy to np. instrumentu pochodnego na sprzedaż aktywów finansowych, które uprawniają do otrzymania określonych kwot w przyszłości),
• nawet jeżeli instrumenty pochodne przewidują określone płatności ze strony jednostki, często wiążą je z określonymi przyszłymi transakcjami (np. nabyciem aktywów finansowych), zatem bazowanie jedynie na umownej kwocie wymagającej zapłaty może zniekształcić wysokość zobowiązań,
• wycena instrumentów pochodnych w skorygowanej cenie nabycia nie jest zazwyczaj możliwa,
• uor ogranicza możliwość stosowania wartości rynkowej (godziwej) do wyceny zobowiązań finansowych jedynie do przypadku, gdy jednostka przeznacza je do sprzedaży w okresie do 3 mies.

W takich sytuacjach można się posiłkować innymi niż przewidziane w uor rozwiązaniami (np. wspomnianym rozporządzeniem) i świadomi rangi problemu księgowi lub audytorzy tak właśnie postępują, jednak wiele mniejszych jednostek może ten problem pomijać, chociażby ze względu na brak ustawowych uregulowań w tym zakresie.

Dlatego uzasadniony wydaje się postulat przeglądu rozwiązań uor i uzupełnienia ich o zasady wyceny brakujących pozycji, w tym możliwość (lub obowiązek) wyceny w wartości godziwej zobowiązań finansowych z tytułu instrumentów pochodnych[1].

Definicje w uor dotyczące instrumentów finansowych

Zawarta w uor definicja instrumentu finansowego (art. 3 ust. 1 pkt 23) jest zbliżona do definicji przyjętej w MSSF – instrumentem finansowym jest kontrakt, który powoduje powstanie aktywów finansowych u jednej ze stron i zobowiązania finansowego albo instrumentu kapitałowego u drugiej ze stron pod warunkiem, że z kontraktu zawartego między 2 lub więcej stronami jednoznacznie wynikają skutki gospodarcze, bez względu na to, czy wykonanie praw lub zobowiązań wynikających z kontraktu ma charakter bezwarunkowy albo warunkowy.

O ile przytoczona część definicji nie budzi zastrzeżeń, o tyle pewne wątpliwości wywołuje kolejne zdanie, w którym użyto określenia „do instrumentów finansowych nie zalicza się w szczególności”, a także zamieszczono listę pozycji nieuznawanych za instrumenty finansowe. Użycie określenia „w szczególności” sugeruje, że przytoczona lista jest otwarta, niepełna.

Powstaje pytanie, jakie jeszcze pozycje nie są instrumentami finansowymi. Umowy sprzedaży skutkujące ujęciem należności (u sprzedawcy) i zobowiązania (u nabywcy)? Poruszany już na łamach „Rachunkowości”[2] problem rozrachunków z odbiorcami pozostaje wciąż aktualny, zwłaszcza że w myśl MSSF należności z tytułu dostaw i usług zalicza się do aktywów finansowych (zob. MSR 32 § OS 4), a umowa sprzedaży spełnia definicję instrumentu finansowego. W świetle przepisów uor nie jest to oczywiste, biorąc pod uwagę, że definicja instrumentu finansowego nie wiąże go z określonym rodzajem działalności, np. działalnością inwestycyjną czy finansową.

Zasadne byłoby jednoznaczne wskazanie w uor, które pozycje są instrumentami finansowymi, a które nie, czyli uzupełnienie listy i skreślenie słów „w szczególności”.

Kolejna wątpliwość nasuwa się, gdy rozpatrujemy obowiązującą obecnie definicję zobowiązania finansowego. Porównajmy definicje aktywów finansowych i zobowiązań finansowych (odpowiednio art. 3 ust. 1 pkt 24 i 27 uor). Ilekroć jest mowa o[3]:

• aktywach finansowych – rozumie się przez to aktywa pieniężne, instrumenty kapitałowe wyemitowane przez inne jednostki, a także wynikające z kontraktu prawo do otrzymania aktywów pieniężnych lub prawo do wymiany instrumentów finansowych z inną jednostką na korzystnych warunkach,
• zobowiązaniach finansowych – rozumie się przez to zobowiązanie jednostki do wydania aktywów finansowych albo do wymiany instrumentu finansowego z inną jednostką, na niekorzystnych warunkach.

Wątpliwości budzi użycie przecinka w definicji zobowiązania finansowego, przed określeniem „na niekorzystnych warunkach”, w związku z czym ten człon definicji może być intepretowany jako dotyczący obu części definicji. W takim rozumieniu zobowiązaniem finansowym jest zobowiązanie jednostki do:

• wydania aktywów finansowych na niekorzystnych warunkach albo
• wymiany instrumentu finansowego z inną jednostką na niekorzystnych warunkach.

W przypadku takiej interpretacji zobowiązania finansowe są praktycznie ograniczone do bardzo wąskiej grupy kontraktów (umów), a mianowicie takich, których rozliczenie drogą wydania aktywów finansowych będzie niekorzystne dla jednostki (np. zobligowanie do wydania aktywów finansowych poniżej ich ceny rynkowej). Nie będzie zobowiązaniem finansowym np. zaciągnięty kredyt bankowy, jeżeli jednostka jest zobowiązana do zwrotu pożyczonej kwoty wraz z odsetkami ustalonymi na warunkach rynkowych.

Na uwagę zasługuje fakt, że w bliźniaczej definicji aktywów finansowych nie użyto przecinka: prawo do wymiany instrumentów finansowych z inną jednostką na korzystnych warunkach (takiej samej interpunkcji użyto w definicji aktywów i zobowiązań finansowych w MSSF).

Należałoby zatem usunąć wskazany przecinek, aby zobowiązania finansowe jednoznacznie obejmowały zobowiązanie do:

• wydania aktywów finansowych lub
• wymiany instrumentu finansowego z inną jednostką na niekorzystnych warunkach.

Część Czytelników może uznać powyższe rozważania za dzielenie włosa na czworo. Definicje mają jednak kluczowe znaczenie dla zrozumienia pojęć zawartych w uor, przyjętych do wyceny pozycji bilansowych, ujęcia przeszacowań i ich skutków oraz stosowania przepisów dodatkowych (wspomnianego wcześniej rozporządzenia).

Warto też zwrócić uwagę na inne konsekwencje definicji „zobowiązania finansowego”. Jeżeli dotychczasową definicję zinterpretujemy następująco (z pominięciem przecinka), uznając, że zobowiązania finansowe to:

• zobowiązanie jednostki do wydania aktywów finansowych lub
• zobowiązanie do wymiany instrumentu finansowego z inną jednostką na niekorzystnych warunkach,kwestią zasadniczą stanie się odpowiedź na pytanie: co stanowi „zobowiązanie jednostki do wydania aktywów finansowych”?

Przeanalizujmy poniższe przykłady:

• spółka ma wobec udziałowca mniejszościowego zobowiązanie – 1 mln zł, ale jest zobligowana do zwrotu tej kwoty jedynie wtedy, gdy kurs euro przekroczy 5 zł/euro,
• spółka ma wobec udziałowca mniejszościowego zobowiązanie – 1 mln zł, ale jest zobligowana do zwrotu tej kwoty jedynie wtedy, gdy kurs euro przekroczy 5 zł/euro, a udziałowiec zażąda zwrotu,
• spółka ma wobec udziałowca mniejszościowego zobowiązanie – 1 mln zł, ale jest zobligowana do zwrotu tej kwoty, gdy udziałowiec tego zażąda.

Wskazane pozycje można jednoznacznie zakwalifikować do zobowiązań, a pytanie „z czego wynika zobowiązanie” nie ma tutaj znaczenia, ponieważ definicja nie wiąże zobowiązania z okolicznościami jego powstania. Sam obowiązek jednostki wykonania świadczeń o wiarygodnie określonej wartości powoduje powstanie zobowiązania (jednostka nie ma możliwości odmowy wykonania świadczenia, jeżeli warunki zostaną spełnione).

Jednak tu pojawia się inny problem – np. udziałów w spółdzielniach i jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych[4]. Znacząca część takich udziałów podlega wykupowi na życzenie posiadacza, a więc z uwagi na treść ekonomiczną są to umowne zobowiązania emitenta do wydania aktywów finansowych, którego to żądania emitent nie może w zasadzie odrzucić. Przyjęcie takiego punktu widzenia powoduje uznanie m.in. udziałów w spółdzielniach u emitenta (spółdzielni) za zobowiązania tego podmiotu (emitent nie ma prawa odmówić wykonania świadczenia, jeżeli są spełnione odpowiednie warunki), a nie za fundusz.

Część Czytelników być może uzna takie podejście za „herezję”. Problem ten ma jednak swoją historię. W MSSF, a konkretnie w MSR 32, istniał analogiczny problem przy definiowaniu zobowiązań finansowych, co spowodowało m.in. to, że niektóre podmioty, np. część spółek jawnych, nie mogły wykazywać kapitału własnego wniesionego przez właścicieli, gdyż ciążył na nich obowiązek wykupu (zwrotu) udziałów na żądanie posiadaczy[5].

Dotyczył on również klasyfikacji udziałów w bankach spółdzielczych, które podlegały wykupowi na życzenie ich posiadacza. W 2008 r. (ze skutkiem od 1.01.2009 r.) zmieniono definicję zobowiązania finansowego zawartą w MSR 32. Z nowej definicji wyłączono pewne udziały, podlegające u emitenta wykupowi na życzenie posiadacza bądź w momencie rozwiązania podmiotu. W uor, mimo zmiany MSR 32, definicja zobowiązania finansowego nie została znowelizowana.

Wobec braku w uor definicji „kapitału własnego”[6] kluczowe znaczenie może mieć sposób ustalenia, co jest zobowiązaniem finansowym, a co kapitałem własnym. Istnieje również druga strona tego zagadnienia. Przykładem może być obligacja zamienna na akcje, podlegająca obligatoryjnej konwersji[7] na akcje w momencie wymagalności. Czy uznać ją za zobowiązanie finansowe, czy za element kapitału własnego (własne instrumenty kapitałowe), a może dokonać jej podziału[8]?

Skoro z umowy nie wynika zobowiązanie jednostki do wydania aktywów finansowych ani do wymiany instrumentu finansowego z inną jednostką na niekorzystnych warunkach, to teoretycznie zobowiązanie finansowe nie istnieje. Nie jest to jednak oczywiste.

Jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie nie daje również definicja „instrumentu kapitałowego” (art. 3 ust. 1 pkt 26 uor), w której stwierdza się, że przez „instrumenty kapitałowe” rozumie się kontrakty, z których wynika prawo do majątku jednostki, pozostałego po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wszystkich wierzycieli, a także zobowiązanie się jednostki do wyemitowania lub dostarczenia własnych instrumentów kapitałowych, a w szczególności udziały, opcje na akcje własne lub warranty.

W wyemitowanej zerokuponowej obligacji, podlegającej obligatoryjnie konwersji na akcje, mogą się nałożyć 2 czynniki – posiadacz będzie wierzycielem w momencie upadłości jednostki (zobowiązanie jednostki w przypadku upadłości) oraz jednostka jest zobligowana do wydania akcji własnych w terminie wymagalności obligacji[9].

Przyjęcie przez księgowego różnych kryteriów może powodować różną kwalifikację takich samych rodzajowo pozycji. Uzasadnia to dyskusję nt. uzupełnienia oraz uściślenia ustawowych definicji instrumentów finansowych.

Warto wreszcie przypomnieć, że przepisy uor (jak i rozporządzenia) pomijają pewne grupy instrumentów, mających cechy zobowiązania i instrumentu kapitałowego. Przykładem mogą tu być instrumenty złożone, reprezentowane przez obligacje zamienne na akcje, gdy konwersja nie jest obligatoryjna (np. zależy od decyzji obligatariusza) lub jest obligatoryjna, jednak z obligacji wynikają dodatkowe płatności na rzecz posiadacza (np. płatności odsetkowe).

Co prawda art. 35a ust. 1 uor mówi o konieczności ujęcia ww. pozycji z ew. wyodrębnieniem składników instrumentu, jednak zasad takiego wyodrębnienia nie określa. W razie wyodrębnienia nie pomaga art. 28 ust. 11 uor, w myśl którego na dzień powstania zobowiązania, w tym z tytułu pożyczek, ujmuje się je w księgach rachunkowych – w wartości nominalnej.

Weryfikując regulacje uor dotyczące instrumentów finansowych, warto dokonać przeglądu rozwiązań szczegółowych. Większość z nich nie rodzi problemów. W pewnych jednak przypadkach, o których mowa dalej, pojawiają się wątpliwości wymagające wyjaśnienia.

Wycena początkowa aktywów finansowych

Uor zawiera obecnie 2 sprzeczne przepisy. Art. 28 ust. 11 wskazuje, że na dzień nabycia lub powstania ujmuje się w księgach rachunkowych nabyte lub powstałe (…)

2) należności i zobowiązania, w tym również z tytułu pożyczek – wg wartości nominalnej.

Zgodnie z przytoczonym przepisem należności (obejmujące także należności spełniające definicję aktywów finansowych) wykazuje się zatem w wartości nominalnej.

Z kolei w myśl art. 35 ust. 1 uor: nabyte lub powstałe aktywa finansowe oraz inne inwestycje ujmuje się w księgach rachunkowych na dzień ich nabycia albo powstania, wg ceny nabycia albo ceny zakupu, jeżeli koszty przeprowadzenia i rozliczenia transakcji nie są istotne. Czy zatem nabytą należność jednostka powinna wprowadzić do ksiąg w wartości nominalnej, czy w cenie nabycia (lub zakupu)?

Zapisy te wymagają skoordynowania, zwłaszcza że ujęcie należności w wartości nominalnej może oznaczać konieczność rozliczenia różnicy między ceną nabycia i wartością nominalną. Czy w takim przypadku ująć ją wynikowo w momencie pozyskania składnika, czy rozliczać w czasie jako czynne rozliczenia międzyokresowe lub rozliczenia międzyokresowe przychodów, czy też ująć jako korektę kwoty należności? Wobec braku wskazówek powstaje wątpliwość, jakie rozwiązanie przyjąć.

Kolejny problem to ustalenie ceny nabycia (ceny zakupu) niektórych aktywów finansowych. W definicji ceny nabycia, zawartej w art. 28 ust. 2 uor, jest mowa o „kwocie należnej sprzedającemu”, z pominięciem innych form pozyskania składnika aktywów.

Uor nie zawiera również przepisów regulujących sposób ujęcia wymiany aktywów finansowych (które mogą obejmować wspomniane wcześniej transakcje) ani początkowego ujęcia udziałów/akcji otrzymanych za wniesione aporty niepieniężne. Zagadnienia te częściowo reguluje rozporządzenie i wspomniane stanowisko Komitetu Standardów Rachunkowości. Rozporządzenie nie dotyczy jednak udziałów obejmowanych w podmiotach podporządkowanych, a stosowanie stanowiska Komitetu nie jest obligatoryjne. Może to spowodować, że jednostka przyjmie rozwiązania dostosowane do jej potrzeb i np. wyceni na moment początkowego ujęcia nowo obejmowane udziały w jednostce zależnej w wartości godziwej wniesionego w aporcie składnika, wykazując na tej transakcji zysk (lub stratę).

Wycena początkowa zobowiązań finansowych

Omawiany wcześniej art. 28 ust. 11 uor wskazuje na konieczność wyceny zobowiązań (ogólnie zobowiązań, zatem również zobowiązań finansowych) w wartości nominalnej. Rozwiązanie takie jest sprzeczne z rozporządzeniem, które – w odniesieniu do zobowiązań finansowych – wskazuje, że ich ujęcie następuje w wartości godziwej uzyskanej kwoty lub w wartości otrzymanych innych składników majątkowych (§ 13 ust. 1). Jeżeli zatem jednostka emituje obligacje z dyskontem, to w świetle uor ujmuje je w wartości nominalnej, a w myśl rozporządzenia – w otrzymanej (z uwzględnieniem dyskonta).

Analogiczny problem dotyczy emisji obligacji zamiennych na akcje. Kierując się art. 35a uor, należałoby wykazać odrębnie element kapitałowy i zobowiązaniowy obligacji. Stosując jednak art. 28 ust. 11 uor (wartość nominalna) do wyceny początkowej zobowiązania, element kapitałowy będzie miał zazwyczaj wartość 0. W sprawach nieuregulowanych uor można by też rozważyć (art. 10 ust. 3 uor) zastosowanie MSR/MSSF, które przewidują wycenę zobowiązania w wartości godziwej; takie podejście nie wydaje się jednak uzasadnione wobec istnienia art. 28 ust. 11.

Warto przy okazji przypomnieć, że niektóre zobowiązania finansowe mogą nie mieć wartości nominalnej bądź ich wartość nominalna może się różnić od ceny transakcyjnej. Przykładowo ujęcie wystawionej opcji sprzedaży, dla której zapisano w umowie wartość nominalną równą wartości bazowej (lub analogicznie wartości bazowej/nominalnej kontraktu forward na kupno) może prowadzić do sztucznego „rozdęcia” sumy bilansowej.

Z kolei inne umowy dotyczące instrumentów pochodnych mogą nie przewidywać wartości nominalnej w ogóle, choć stanowią znaczące zobowiązanie jednostki (np. wystawiona opcja kupna obliguje emitenta do sprzedaży określonych zasobów finansowych na bardzo niekorzystnych warunkach).

Pewne zobowiązania mogą mieć wartość nominalną, jednak ich wartość bieżąca (zdyskontowana)/godziwa może się znacząco różnić od tej pierwszej. Przykładowo wartość nominalna nieoprocentowanego długoterminowego weksla lub zerokuponowej obligacji będzie wyższa od wartości zdyskontowanych. Wątpliwości budzi zatem wycena zobowiązania w wartości nominalnej.

Istnieją zatem 2 regulacje powodujące powstanie różnego obrazu zobowiązań danej jednostki.

Rozpatrując wycenę początkową zobowiązań, warto również zasygnalizować wątpliwości, jakie budzi sposób ujmowania kosztów transakcyjnych, powstających w momencie zaciągnięcia zobowiązania.

Przyjmując za podstawę § 13 ust. 1 (ostatnie zdanie) rozporządzenia, jednostka powinna uwzględnić je w wycenie początkowej zobowiązania. Na skutek tego poniesione m.in. koszty prowizji czy opłat związanych z ustanowieniem zabezpieczenia na majątku jednostki na rzecz kredyto- lub pożyczkodawcy zmniejszają kwotę zobowiązania. Oczywiście koszty takie są zaliczane do kosztów finansowych (lub kapitalizowane w wartości środków trwałych w budowie) w czasie trwania zobowiązania, przez naliczanie odsetek przy zastosowaniu efektywnej (a nie nominalnej) stopy procentowej.

Wskazana wycena początkowa nie jest jednak spójna z przytoczonymi przepisami uor. Ujęcie zobowiązania w wartości nominalnej rodzi pytanie: co z kosztami transakcyjnymi jego zaciągnięcia? Ujęcie ich jak rozliczeń międzyokresowych kosztów lub w wartości początkowej środka trwałego spowoduje, że identyczne transakcje zostaną różnie ujęte na podstawie powiązanych ze sobą przepisów (rozporządzenie wydano na podstawie uor).

Z wywodów wynika postulat, aby ujednolicić wskazane podejścia (wykorzystując jako podstawę zapisy rozporządzenia), dopuszczając zarazem – jako uproszczenie – możliwość wyceny w wartości nominalnej, gdy dyskonto i koszty transakcyjne (lub zbliżony element) nie występują lub są nieistotne.

Wycena bilansowa aktywów finansowych >i ujęcie przeszacowań

Sposób wyceny aktywów finansowych do bilansu reguluje art. 28 ust. 1 uor. Zasady określone w tym przepisie dotyczą m.in. wyceny inwestycji długoterminowych i inwestycji w jednostki podporządkowane (zaliczonych do aktywów trwałych), inwestycji krótkoterminowych oraz należności i pożyczek udzielonych (zaliczonych do aktywów finansowych).

Przyjęte do wyceny aktywów finansowych parametry w postaci: ceny nabycia (nie wyższej niż cena rynkowa), ceny nabycia pomniejszonej o odpis z tytułu utraty wartości, ceny rynkowej czy skorygowanej ceny nabycia, są parametrami właściwymi do wyceny aktywów finansowych. Jednak niektóre składniki aktywów finansowych mogą być jednocześnie przypisane do różnych grup. Np. należności z tytułu pożyczek to aktywa finansowe, które spełniają definicję inwestycji (długo- lub krótkoterminowych), a jednocześnie definicję należności i pożyczek udzielonych, zaliczonych do aktywów finansowych.

Pojawia się wątpliwość, które rozwiązanie jest właściwe. O ile pkt 7 ust. 1 art. 28 uor (należności i pożyczki udzielone) zawiera odniesienie do pkt 7a ust. 1 art. 28 uor (należności i pożyczki udzielone zaliczone do aktywów finansowych), o tyle w pkt 3 i 5 (udziały w innych jednostkach oraz inwestycje zaliczane do aktywów trwałych lub obrotowych) brak takiego odniesienia.

Przykładowo udzielona na 6 mies. pożyczka jest jednocześnie inwestycją krótkoterminową i pożyczką udzieloną zaliczoną do aktywów finansowych. Czy do jej wyceny należy zastosować pkt 5 ust. 1 art. 28, czy pkt 7a uor? Zapisy uor, aby stały się jednoznaczne, powinny być w tym zakresie uzupełnione.

Inny problem stanowią inwestycje w jednostki podporządkowane, wycenione metodą praw własności, z chwilą gdy przestają być zaliczane do aktywów trwałych. Przeklasyfikowanie określonego składnika (np. udziału w jednostce zależnej) z aktywów trwałych do aktywów obrotowych powoduje niemożność dalszego stosowania metody praw własności do jego wyceny i konieczność wdrożenia rozwiązania przyjętego do wyceny inwestycji krótkoterminowych, z ew. przeszacowaniami. Wynika to z art. 28 ust. 1 pkt 4 i art. 35 ust. 6 uor.

Rozwiązanie takie nie jest logiczne. Samo przeklasyfikowanie, wywołane zmianą zamiarów co do dalszego utrzymywania udziałów, nie może powodować utraty ich wartości. Właściwym podejściem byłoby umożliwienie nadal wyceny takich inwestycji metodą praw własności.

Warto też przedyskutować zasady ujmowania różnic z przeszacowań aktywów finansowych zaliczonych do inwestycji. Duże wątpliwości budzi ujmowanie skutków przeszacowań w przypadku przeklasyfikowania inwestycji z długo- do krótkoterminowych, gdy jedne i drugie są wyceniane w wartościach rynkowych. W myśl art. 35 ust. 6 uor ew. różnice z dotychczasowych przeszacowań inwestycji, uprzednio zaliczonych do aktywów trwałych, ujęte na kapitale z aktualizacji wyceny, należy przenieść na wynik finansowy w momencie przeklasyfikowania tych inwestycji do krótkoterminowych.

Odnoszenie na wynik niezrealizowanych różnic z przeszacowania jedynie dlatego, że zmieniły się zamierzenia kierownictwa jednostki co do okresu utrzymywania danego składnika aktywów i przeklasyfikowania inwestycji z aktywów trwałych do obrotowych, nie wydaje się zasadne. Pomijając subiektywizm (lub celową manipulację) oceny, „kiedy” nastąpi realizacja danej inwestycji – czy w ciągu 12 mies., czy później – odniesienie na wynik finansowy kwot dotychczas ujętych na kapitale z aktualizacji wyceny powoduje powstanie zysku lub straty bez spieniężenia danej pozycji bądź przyrostu w danym okresie jej wartości rynkowej, a jedynie na skutek zabiegu księgowego w postaci przeklasyfikowania.

Rozważając problemy wyceny i ujmowania skutków przeszacowań aktywów finansowych, warto również się przyjrzeć aktywom wykazywanym zgodnie ze stanowiskiem Komitetu Standardów Rachunkowości ws. ujęcia transakcji zamiany składnika aktywów niepieniężnych na inny składnik aktywów niepieniężnych.

Stanowisko to przewiduje, że niektóre aktywa finansowe (np. nowo objęte udziały) wykazuje się w księgach w wartości zerowej (raczej symbolicznej złotówki, aby można je było wprowadzić do ksiąg) lub w wartości księgowej wydanych aktywów niepieniężnych, gdy spełnione są określone kryteria. Nastąpi to wtedy, gdy wniesienie aportu i objęcie akcji/udziałów ma znikomą treść ekonomiczną, np. gdy przedmiotem wkładu do jednostki zależnej jest znak towarowy wytworzony we własnym zakresie (o wartości 0 zł).

Zgodnie z obecnymi rozwiązaniami uor jednostka może jednak takie udziały wycenić jak inwestycje długo- lub krótkoterminowe i odpowiednio ująć również skutki ich przeszacowania (na kapitale z aktualizacji wyceny lub w wyniku finansowym). Powoduje to, że jednostka, która przeprowadziła wskazaną transakcję, może (nie później niż na dzień bilansowy) wykazać udziały w wartości godziwej, a w przypadku zaliczenia ich do inwestycji krótkoterminowych – odnieść skutki przeszacowania na wynik finansowy.

Uznając za właściwe wskazówki zawarte w stanowisku, należałoby konsekwentnie ograniczyć możliwość wyceny wskazanych pozycji w wartości rynkowej lub wprowadzić wymóg obligatoryjnego ujmowania skutków przeszacowań na kapitale z aktualizacji wyceny.

Wycena bilansowa zobowiązań finansowych

Zasady wyceny bilansowej zobowiązań finansowych reguluje art. 28 ust. 1 pkt 8 i 8a uor. Zasadne byłyby tu 2 korekty.

Po pierwsze w art. 28 ust. 1 pkt 8a stwierdza się: zobowiązania finansowe mogą być wyceniane wg skorygowanej ceny nabycia, a jeżeli jednostka przeznacza je do sprzedaży w okresie do 3 mies., to wg wartości rynkowej lub inaczej określonej wartości godziwej. Skoro przepis ten odnosi się do istniejących zobowiązań, to trudno sobie wyobrazić, aby jednostka jakieś zobowiązania przeznaczała do sprzedaży. Należałoby raczej mówić o wykupie lub wcześniejszej spłacie zobowiązania w okresie do 3 mies.

Po drugie można by wprowadzić możliwość wyceny w wartości godziwej zobowiązań finansowych z tytułu instrumentów pochodnych, jeżeli jednostka posiada tego typu pozycje na dzień bilansowy.

* * *

Artykuł nie wyczerpuje wszystkich problematycznych zagadnień identyfikacji, ujęcia i wyceny instrumentów finansowych oraz powiązanych z nimi aktywów i zobowiązań finansowych. Przedstawiono w nim jedynie kluczowe – zdaniem autora – problemy warte dyskusji, która wskaże, co i jak zmienić w przepisach uor w razie nowelizacji ustawy.