Badanie planu przekształcenia spółki przez biegłego rewidenta – zmiany od 1.03.2020 r.

1.03.2020 r., na podstawie ustawy z 19.07.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw (dalej nowelizacja)[1] znowelizowane zostały przepisy Ksh regulujące m.in. zasady przekształcania spółek handlowych, w tym odnoszące się do badania planu przekształcenia przez biegłego rewidenta.

Zakres podmiotowy przekształcenia

Nie zmienił się zakres podmiotowy przepisów regulujących tryb przekształcania.

Zgodnie z art. 551 § 1 Ksh spółki: jawna, partnerska, komandytowa, komandytowo-akcyjna, z ograniczoną odpowiedzialnością, akcyjna oraz prosta spółka akcyjna mogą być przekształcone w inną spółkę handlową (tzw. spółkę przekształconą)[2]. Ustawodawca zastrzega zarazem, że przekształcana może być wyłącznie spółka, która nie znajduje się w likwidacji, nie rozpoczęła podziału majątku ani też nie jest w upadłości.

Ksh dopuszcza także przekształcenie w spółkę z o.o. przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną wykonującą działalność gospodarczą. Jest to przypadek szczególny, gdyż przekształceniu nie ulega sam podmiot, ale forma prowadzonego przez niego przedsiębiorstwa[3].

Korporacyjne prawo wyjścia jako nowa instytucja Ksh

W nowelizacji zerwano z dotychczas obowiązującą zasadą „domniemania nieuczestniczenia” w spółce przekształconej przez wspólników lub akcjonariuszy spółki przekształcanej[4] (do 29.02.2020 r. musieli oni składać oświadczenie o uczestnictwie w spółce przekształcanej)[5]. Jednocześnie w art. 576¹ Ksh wprowadzono instytucję tzw. korporacyjnego prawa wyjścia. Ma ona zastosowanie wyłącznie w przypadku przekształcenia spółki kapitałowej (np. z o.o. lub akcyjnej) w spółkę osobową (np. komandytową lub jawną). W wyniku nowelizacji wspólnik, który głosował przeciwko uchwale o przekształceniu spółki kapitałowej w spółkę osobową i zażądał zaprotokołowania sprzeciwu, może żądać odkupu jego udziałów/akcji w spółce przekształcanej[6].

W terminie 3 tyg. od dnia podjęcia uchwały o przekształceniu spółka przekształcana ma obowiązek odkupić te udziały/akcje na rachunek własny lub rachunek wspólników pozostających w spółce. Skuteczność odkupu zależy od zapłaty ceny odkupu wspólnikom go żądającym lub od złożenia kwoty równej tej cenie do depozytu sądowego.

Jeżeli wszystkie udziały/akcje wspólników żądających odkupu nie zostaną odkupione, przekształcenie nie dochodzi do skutku.

Istotny w tym zakresie jest § 4 art. 576¹ Ksh, który określa cenę odkupu. Stanowi on, że cena ta powinna odpowiadać wartości godziwej udziałów/akcji w spółce przekształcanej. Na tym tle mogą się pojawiać wątpliwości, jak ustalić wartość godziwą udziałów/akcji, zwłaszcza gdy nie są notowane na giełdzie.

Ustawodawca nie przesądził tego w nowelizacji, co oznacza, że wartość godziwą udziałów/akcji można ustalać przy zastosowaniu różnych metod wyceny[7]. Może to stwarzać pole do błędów i nadużyć popełnianych przez autorów planu przekształcenia (tj. zarząd spółki przekształcanej lub wszystkich wspólników prowadzących sprawy spółki przekształcanej)[8] i powodować pokrzywdzenie wspólników na skutek zaniżenia wartości godziwej udziałów/akcji określanej w planie przekształcenia. Ryzyko jest tym większe, że nowelizacja bardzo istotnie ograniczyła obowiązek badania planu przekształcenia przez biegłego rewidenta (o czym będzie mowa dalej).

Co prawda wspólnik, który nie zgadza się na cenę odkupu, może wnieść powództwo o ustalenie wartości godziwej jego udziałów/akcji[9], jednak wniesienie powództwa nie wstrzymuje odkupu ani rejestracji przekształcenia.

Umowa spółki przekształconej zastąpiona uchwałą o przekształceniu

W celu przyspieszenia przekształceń zrównano w nowelizacji uchwałę o przekształceniu z zawarciem umowy spółki przekształconej, względnie zawiązania przekształconej spółki akcyjnej[11]. Ma to m.in. pozwolić na obniżenie kosztów przekształcenia wobec zwolnienia od wymogu sporządzenia odrębnego aktu notarialnego dla umowy spółki lub statutu.

Zmiany elementów (treści) planu przekształcenia

Zmianie uległo brzmienie art. 558 Ksh określającego treść planu przekształcenia. Do 29.02.2020 r. plan ten musiał zawierać m.in. określenie wartości udziałów/akcji wspólników, zgodnej ze sprawozdaniem finansowym; obecnie takiego wymogu nie ma. Załącznik do planu przekształcenia stanowiło m.in. sprawozdanie finansowe sporządzane specjalnie dla celów przekształcenia na określony dzień miesiąca poprzedzającego przedłożenie wspólnikom planu przekształcenia. Co ważne, wymagało ono sporządzenia przy zastosowaniu takich samych metod i w takim samym układzie, jak ostatnie roczne sprawozdanie finansowe (wymóg ten został utrzymany)[11].

Na tym tle nadal mogą powstać wątpliwości, jaką formę (postać) ma mieć sprawozdanie finansowe sporządzone dla celów przekształcenia i które elementy obejmować (m.in. czy rachunek przepływów pieniężnych czy zestawienie zmian w kapitale własnym). Z uwagi na brzmienie art. 45 ust. 1f–1h uor, w którym jest mowa o sprawozdaniu finansowym (a nie rocznym sprawozdaniu finansowym), można by reprezentować pogląd, że sprawozdanie finansowe dla celów przekształcenia powinno być sporządzone zgodnie z wszystkimi wymogami uor, tj. w postaci elektronicznej, i opatrzone kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo podpisem osobistym (z uwzględnieniem struktury logicznej w przypadku jednostek wpisanych do rejestru przedsiębiorców KRS, które nie stosują MSR).

Moim zdaniem byłoby to rozwiązanie niepraktyczne. Na pewno na potrzeby przekształcenia zbędne są rachunek przepływów pieniężnych i zestawienie zmian w kapitale własnym. Natomiast w kwestii tego, czy sprawozdanie finansowe ma mieć postać elektroniczną, czy papierową, zainteresowane strony powinny się umówić. Nie wydaje się, aby określenie metody i układu dotyczyło postaci sprawozdania.

Dodatkowo do planu przekształcenia należało dołączyć arkusz zawierający wycenę poszczególnych składników majątku (aktywów i pasywów)[12]; wycena podlegała weryfikacji przez biegłego rewidenta. Obecnie sporządzanie arkusza i wycena jego składowych są obligatoryjne wyłącznie w przypadku przekształcenia w spółkę akcyjną.

Nowelizacja ograniczyła wymóg określania w planie przekształcenia wartości godziwej udziałów/akcji wspólników wyłącznie do przypadku przekształcenia spółki kapitałowej w spółkę osobową.

Zmiany w zakresie badania planu przekształcenia

Nowelizacja ograniczyła też wymóg badania planu przekształcenia przez biegłego rewidenta.

Obecnie plan przekształcenia należy poddać badaniu biegłego jedynie w razie przekształcenia jakiejkolwiek spółki w spółkę akcyjną (do 29.02.2020 r. obowiązek badania dotyczył niemal każdego rodzaju przekształcenia[13]). Oznacza to, że znaczna część inwestorów (wspólników) została pozbawiona obowiązkowej weryfikacji przez biegłego rewidenta danych finansowych zawartych w planie przekształcenia.

Jak wynika z uzasadnienia do projektu nowelizacji, zmiana ta miała na celu „uproszczenie zasad przekształcenia”. Nie sposób jednak oprzeć się wrażeniu, że odbyło się to kosztem mniej obytych z realiami inwestorów, którzy zostali pozbawieni następującej „z urzędu” niezależnej weryfikacji prawidłowości działań zarządu lub wspólników sporządzających plan przekształcenia.

Dodatkowo warto wskazać, że – prawdopodobnie niezamierzenie – ustawodawca pozbawił Szefa KAS części informacji dotyczących schematów podatkowych (Mandatory Disclosure Rules), do których raportowania byliby zobowiązani biegli rewidenci badający plan przekształcenia (w przypadkach określonych w tych przepisach).

Rozszerzeniu natomiast uległ zakres badania planu przekształcenia przez biegłego rewidenta. O ile wcześniej przedmiotem badania była poprawność i rzetelność planu, o tyle obecnie należy także ocenić, czy wycena składników majątku (aktywów i pasywów) spółki przekształcanej jest rzetelna, a więc zgodna z ich rzeczywistą wartością.

Racjonalnie działający inwestor w celu zabezpieczenia swoich interesów gospodarczych zawrze dobrowolnie umowę o badanie z firmą audytorską. Warto jednak uświadomić inwestorów, że przy milionowej operacji, jaką jest przekształcenie, nie można oszczędzać na bezstronnej ocenie zamierzeń dokonanej przez niezależnego specjalistę, jakim jest biegły rewident.