Księgowi w powojennej Polsce

Rok 1944 otworzył nowy rozdział w historii Polski i polskich księgowych. Wraz z wypieraniem Niemców rozpoczął się proces przejmowania władzy przez komunistów, wspieranych przez Związek Radziecki. Odzyskiwaniu wolności towarzyszyła więc głęboka zmiana ustroju politycznego i gospodarczego.

Lublin – odbudowa organizacji

Już 4 sierpnia 1944 r., niespełna dwa tygodnie po wyparciu Niemców z Lublina w wyniku walk prowadzonych przez Armię Czerwoną przy udziale polskich oddziałów konspiracyjnych, w tym Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich i Armii Ludowej, odbyło się pierwsze powojenne posiedzenie Zarządu Oddziału Lubelskiego Związku Księgowych w Polsce. Wznowiono w ten sposób działalność organizacji przerwaną w 1939 r. przez okupację. Kilka miesięcy później, 11 listopada 1944 r., lubelscy działacze postanowili tymczasowo przejąć rolę centrali Związku Księgowych w Polsce – do czasu wyzwolenia stolicy spod okupacji i wznowienia działalności jego władz.

W 1945 r. Oddział Lubelski liczył już około 200 członków i uruchomił pierwsze powojenne kursy rachunkowości.

Zarząd Oddziału Lubelskiego przygotował projekt ustawy dotyczącej organizacji zawodu księgowego, opracowany przez Piotra Janczę, który przekazano do resortów gospodarki, finansów i sprawiedliwości Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN), utworzonego w lipcu 1944 r. jako tymczasowy organ władzy wykonawczej. Lubelscy księgowi uczestniczyli w pracach związanych z rejestracją szkód wojennych i reformą rolną. Podejmowali pracę w przejmowanych przez państwo przedsiębiorstwach oraz majątkach rolnych.

Warszawa wraca na księgową mapę Polski

Po wyzwoleniu Warszawy, które nastąpiło w styczniu 1945 r., do miasta zaczęli wracać działacze, którzy przeżyli wojnę. Już w marcu rozpoczęli organizowanie struktur Związku. 6 kwietnia 1945 r. Piotr Jancza zarejestrował Oddział Warszawski Związku Księgowych. Równocześnie stopniowo odradzały się struktury organizacji w innych miastach.

Przed księgowymi stanęło zadanie znacznie większe niż samo odtworzenie organizacji zawodowej. W zakładach brakowało dokumentacji, wiele ksiąg zostało zniszczonych, należało ustalić stan majątku i zobowiązań oraz od podstaw organizować ewidencję gospodarczą.

Potrzeba jednego języka rachunkowości

Powojenna gospodarka szybko się zmieniała. Nacjonalizacja przedsiębiorstw oraz rosnący zakres centralnego planowania gospodarczego wymuszały ujednolicenie zasad rachunkowości. W połowie 1945 r. w Ministerstwie Przemysłu powołano komisję mającą przygotować jednolity plan kont dla przedsiębiorstw. Jej pracami kierował prof. Stanisław Skrzywan. Na początku 1946 r. opublikowano opracowany pod jego kierunkiem jednolity plan kont wraz z jednolitymi wzorami bilansu oraz rachunku zysków i strat. Rozwiązania te miały uporządkować rachunkowość przedsiębiorstw oraz umożliwić porównywanie i kontrolowanie wyników gospodarczych. Był to jeden z pierwszych ważnych etapów standaryzacji rachunkowości w powojennej Polsce.

Dramatyczny brak księgowych

Odbudowująca się gospodarka potrzebowała tysięcy pracowników rachunkowości. Tymczasem wielu przedwojennych specjalistów zginęło podczas wojny, a liczba wykwalifikowanych księgowych była zdecydowanie niewystarczająca. Rozpoczęto więc intensywne szkolenie nowych kadr. Kursy miały szybko przygotować pracowników zdolnych do prowadzenia ksiąg w przedsiębiorstwach. Część nowych księgowych zdobywała kwalifikacje w niezwykle krótkim czasie, co skutkowało ich niedostatecznym przygotowaniem zawodowym. W rezultacie jakość powojennej rachunkowości była niska, a w wielu przedsiębiorstwach opóźnienia w księgowaniu i sporządzaniu bilansów sięgały kilku miesięcy.

Stowarzyszenie Księgowych w Polsce

Dążenie do utworzenia silnej organizacji, która reprezentowałaby środowisko zawodowe księgowych, zaowocowało formalnym zarejestrowaniem Stowarzyszenia Księgowych w Polsce na podstawie decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z 30 lipca 1946 r. Przewodniczącym Prezydium, wyłonionego przez Główny Komitet Organizacyjny, został prof. Stanisław Skrzywan. W ciągu kilkunastu kolejnych miesięcy utworzono oddziały Stowarzyszenia w Bydgoszczy, Częstochowie, Gdyni, Jeleniej Górze, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Rzeszowie, Szczecinie i Warszawie. Rozwijano również działalność merytoryczną i zawodową: organizowano odczyty oraz wieczory dyskusyjne, prowadzono pośrednictwo pracy, a także udzielano porad dotyczących organizacji i prowadzenia rachunkowości w upaństwowionej gospodarce. W krótkim czasie Stowarzyszenie zgromadziło kilka tysięcy członków.

Przerwana działalność

Wraz z umacnianiem się w Polsce systemu komunistycznego coraz mniej miejsca pozostawało na działalność niezależnych organizacji społecznych i zawodowych. W październiku 1949 r. Stowarzyszenie Księgowych w Polsce zostało rozwiązane decyzją administracyjną. Władze uznały, że potrzeby zawodowe księgowych mogą być realizowane w ramach branżowych związków zawodowych, przy których mogły istnieć koła księgowych, natomiast organizacją poprawy jakości rachunkowości i doskonalenia zawodowego miały się zająć organy administracji państwowej.

Mimo tej druzgocącej decyzji środowisko nadal poszukiwało możliwości współpracy. W Gdyni, z inicjatywy Michała Pacoszyńskiego, powstało w 1949 r. Towarzystwo Naukowe Księgowych, które prowadziło działalność szkoleniową, a nawet wydawniczą.

Rachunkowość w gospodarce centralnie planowanej

Likwidacja Stowarzyszenia nie oznaczała zmniejszenia znaczenia rachunkowości. Przeciwnie – wraz z rozwojem gospodarki centralnie sterowanej państwo potrzebowało coraz bardziej jednolitego systemu informacji finansowej. W 1949 r., m.in. z inicjatywy prof. Stanisława Skrzywana, utworzono państwowe Biuro Organizacji Rachunkowości (BOR). Jego zadaniem było przygotowanie systemu rachunkowości odpowiadającego potrzebom gospodarki centralnie zarządzanej.

W 1950 r. zaczęto wprowadzać jednolite plany kont dla podstawowych działów gospodarki: przemysłu, budownictwa, handlu i rolnictwa. Specjaliści BOR uczestniczyli w ich wdrażaniu i prowadzili szeroką działalność instruktażowo-szkoleniową.

Reaktywacja działalności

Po śmierci Józefa Stalina w 1953 r. system represji i ograniczeń działalności społecznej zaczął stopniowo słabnąć, jednak prawdziwy przełom w Polsce przyniósł dopiero rok 1956. „Polityczna odwilż”, której kulminacją był Polski Październik, oznaczała złagodzenie represji i częściowe ograniczenie kontroli państwa nad życiem społecznym. Pojawiła się również możliwość reaktywacji niektórych organizacji rozwiązanych w okresie stalinizmu.

Warszawska grupa księgowych wykorzystała tę sytuację. Jesienią 1956 r. rozpoczęła działania zmierzające do reaktywowania organizacji. Komisja Organizacyjna, złożona z dwudziestu członków założycieli, opracowała statut. Władze wymagały uzyskania pozytywnej opinii urzędu centralnego oraz wyższej uczelni. Taką opinię wydał minister finansów Tadeusz Dietrich – w czasie okupacji wykładowca na Prywatnych Kursach Księgowości Smoleńskiego (Kazimierz Smoleński był sekretarzem generalnym działającego konspiracyjnie w Warszawie Związku Księgowych w Polsce). W imieniu środowiska akademickiego opinię wydał prof. Stanisław Skrzywan, kierownik Katedry Rachunkowości w Szkole Głównej Planowania i Statystyki w Warszawie.

Dzięki temu 4 marca 1957 r. zarejestrowano Stowarzyszenie Księgowych w Polsce jako ogólnokrajową organizację zawodową. Po uzyskaniu zgody na działalność Komisja Organizacyjna podjęła kroki zmierzające do utworzenia w każdym województwie oddziałów i przygotowania zjazdu delegatów, który wybrałby naczelne władze organizacji i zatwierdził program jej działania. Stowarzyszenie rozpoczęło również współpracę z Ministerstwem Finansów w zakresie opiniowania aktów prawnych.

Pierwszy Zjazd Delegatów

18 maja 1958 r. odbył się w Warszawie pierwszy powojenny Zjazd Delegatów. W czasie obrad podkreślono, że wznowienie działalności Stowarzyszenia nastąpiło pół wieku po powstaniu Związku Buchalterów w Warszawie oraz że Stowarzyszenie jest kontynuatorem tradycji tej pierwszej organizacji księgowych w Polsce. Wybrano Zarząd Główny pod przewodnictwem prof. Stanisława Skrzywana. Powołano także Sąd Koleżeński i Komisję Rewizyjną. Organizacja liczyła już wówczas około 4200 członków. Jednym z najpoważniejszych problemów był brak własnego majątku i odpowiedniego zaplecza lokalowego. Stowarzyszenie podejmowało starania o zwrot mienia przejętego po jego likwidacji w 1949 r. Działania te przyniosły tylko częściowe rezultaty. Oddział Warszawski dopiero w 1959 r. uzyskał niewielki, jednopokojowy lokal przy ul. Złotej, traktowany jako swoista rekompensata za przejęty majątek.

Ogólnopolski Zjazd Księgowych

Stowarzyszenie wzmacniało swoje struktury i było coraz wyraźniej uznawane przez władze państwowe za reprezentanta środowiska zawodowego księgowych. W dniach 7–9 stycznia 1960 r. minister finansów zwołał w Warszawie Zjazd Księgowych, powierzając jego organizację Stowarzyszeniu. Uczestniczyli w nim przedstawiciele resortów gospodarczych oraz około 1800 przedstawicieli zawodu.

Jednym z głównych tematów była odpowiedzialność księgowych za prawidłowe ustalanie wyniku finansowego przedsiębiorstw – szczególnie istotnego w związku z możliwością przeznaczania części zysku na tzw. fundusz zakładowy. Zjazd spotkał się z szerokim zainteresowaniem i był komentowany w mediach, co sprzyjało poprawie wizerunku księgowych w społeczeństwie.