II wojna światowa 1939–1945

Wrzesień 1939 r. przyniósł Polsce katastrofę – utratę niepodległości oraz lata okupacji, terroru i ogromnych strat ludzkich oraz materialnych. Agresja III Rzeszy, a później Związku Sowieckiego zakończyła okres niepodległości II Rzeczypospolitej i zapoczątkowała jeden z najtragiczniejszych rozdziałów w historii naszego kraju. Niemiecki okupant przystąpił do systematycznego niszczenia polskich instytucji państwowych, organizacji społecznych, stowarzyszeń zawodowych oraz życia naukowego i kulturalnego. Jednym z pierwszych zarządzeń władz okupacyjnych był zakaz działalności polskich organizacji, które mogły integrować społeczeństwo i podtrzymywać narodową tożsamość i społeczny opór. Podzieliły ten los również organizacje księgowych. Wydawało się, że historia organizacji dobiegła końca, a dorobek budowany przez dwadzieścia lat II Rzeczypospolitej został w dużej mierze zaprzepaszczony.

Gdy wszystko miało się skończyć…

Już na początku października 1939 r., zaledwie kilkanaście dni po kapitulacji Warszawy w dniu 28 września, odbyły się pierwsze konspiracyjne spotkania działaczy Związku Księgowych w Polsce. Uczestniczyli w nich m.in. Stanisława Cichoniowa-Biermawska, Józef Gaik, Karol Koc, Henryk Królski, Adam Knobelsdorf, Barbara Pilecka, Kazimierz Smoleński, Edward Ziebart i inni. Zdawali sobie sprawę, że każda forma działalności organizacyjnej groziła aresztowaniem. Jednak mimo ogromnego ryzyka uznali, że środowisko księgowych nie może przestać istnieć. Postawili sobie ambitny cel – nie tylko przetrwać okres okupacji, lecz także nieść pomoc członkom oraz przygotować kadry, które po zakończeniu wojny miały się włączyć w odbudowę polskiej gospodarki.

Oznaczało to stworzenie organizacji funkcjonującej w trudnych warunkach, stale obserwowanej przez niemieckie władze okupacyjne. Działalność Związku została ograniczona terytorialnie do Warszawy i okolic, gdyż oddziały okręgowe nie mogły prowadzić normalnej działalności. Jednocześnie ustały przedwojenne spory i podziały pomiędzy organizacjami księgowych. Inne organizacje księgowych zawiesiły swoją działalność, a wielu ich członków włączyło się w prace Związku, uznając go za wspólną reprezentację środowiska.

Nie zostawili nikogo bez pomocy

Pierwszym zadaniem była pomoc najbardziej potrzebującym. Tysiące Warszawiaków utraciło pracę i źródła utrzymania. Do miasta napływali uchodźcy z terenów zajętych przez Niemców oraz osoby wysiedlone z ziem wcielonych do III Rzeszy. Wielu członków Związku znalazło się w dramatycznej sytuacji materialnej. Związek nie tylko organizował wsparcie finansowe i rzeczowe, ale pomagał w znalezieniu zatrudnienia oraz troszczył się o żołnierzy kampanii wrześniowej, w szczególności inwalidów wojennych. Uruchomiono dla nich specjalne kursy przygotowujące do pracy biurowej i księgowej. Dzięki zdobytym kwalifikacjom wielu z nich mogło rozpocząć nowe życie zawodowe i utrzymać swoje rodziny.

Nauka, której wojna nie zatrzymała

Jednym z największych osiągnięć Związku była działalność edukacyjna. Niemieckie władze okupacyjne nie mogły oficjalnie zgodzić się na funkcjonowanie zdelegalizowanego Związku, dlatego znaleziono rozwiązanie pozwalające kontynuować jego misję. W 1940 r. zarejestrowano Prywatne Kursy Księgowości Kazimierza Smoleńskiego. Formalnie były one prywatną inicjatywą, w rzeczywistości stanowiły kontynuację przedwojennego systemu szkolenia prowadzonego przez Związek Księgowych. Organizowano kursy dla początkujących księgowych, samodzielnych księgowych, rzeczoznawców księgowości oraz specjalistyczne szkolenia z rachunku kosztów i kalkulacji przeznaczone dla inżynierów. Mimo wojny zainteresowanie nauką było ogromne. Szacuje się, że tylko kursy pierwszego stopnia ukończyło około 5 tysięcy osób, głównie maturzystów kończących szkoły średnie.

Wybitni nauczyciele w konspiracji

O wysoki poziom nauczania dbali najwybitniejsi specjaliści tamtych czasów. Wśród wykładowców znaleźli się m.in. Andrzej Bieniek, Jan Dzięgielewski, Antoni Górski, Aleksander Lipa, Witold Skalski, Kazimierz Smoleński, Stanisław Skrzywan oraz Zygmunt Szymczak. Wielu z nich prowadziło jednocześnie zajęcia z rachunkowości w tajnej Szkole Głównej Handlowej. Dzięki ich zaangażowaniu możliwe było zachowanie ciągłości polskiej myśli ekonomicznej oraz przygotowanie wykwalifikowanych specjalistów.

Wiedza jako forma oporu

Mimo wojny Związek nie zrezygnował z działalności wydawniczej. Powstawały podręczniki, skrypty oraz materiały szkoleniowe z zakresu rachunkowości i ekonomii, wykorzystywane podczas kursów oraz w tajnym nauczaniu. Literatura fachowa trafiała również do polskich jeńców wojennych przebywających w obozach. Możliwości drukarskie Związku wykorzystywało także Polskie Państwo Podziemne. Działalność wydawnicza wzbudziła zainteresowanie Gestapo – tajnej policji politycznej. Po opublikowaniu książki „Teoria i praktyka księgowości kupieckiej” Zygmunta Iwaszkiewicza Gestapo wszczęło śledztwo, podejrzewając, że działalność Związku wykracza poza oficjalnie zgłoszone kursy zawodowe.

Plac Dąbrowskiego 2/4

W styczniu 1940 r. Związkowi udało się uzyskać lokal przy placu Jarosława Dąbrowskiego w Warszawie. Szybko stał się on centrum działalności organizacyjnej i społecznej. Uruchomiono tam stołówkę wydającą codziennie kilkaset posiłków. Prowadzono również pośrednictwo pracy, a wydawane przez Związek zaświadczenia o zatrudnieniu nierzadko chroniły ich posiadaczy przed wywózką na roboty przymusowe do Niemiec.

Ważną rolę odegrała również Spółdzielnia Spożywców Związku Księgowych w Polsce. Pod pozorem realizacji przydziałów żywności umożliwiała prowadzenie ewidencji członków, utrzymywanie z nimi kontaktu oraz organizowanie pomocy dla księgowych i ich rodzin. Prowadzenie spółdzielni i działalności szkoleniowej zapewniało Związkowi środki na pomoc materialną dla najbardziej potrzebujących. Były one uzupełniane składkami zbieranymi przez Władysława Kapona. Wielu członków z własnej inicjatywy wpłacało składki w podwyższonej wysokości. Do najbardziej zaangażowanych należeli księgowi zatrudnieni w towarzystwach ubezpieczeniowych oraz przedsiębiorstwach, takich jak Haberbusch i Schiele czy Dom Towarowy Bracia Jabłkowscy. Był to piękny przykład solidarności zawodowej w czasie okupacji.

Księgowi w konspiracji

Działalność członków Związku nie ograniczała się do pomocy społecznej i edukacji. Wielu księgowych zatrudnionych w przedsiębiorstwach przejętych przez niemieckiego okupanta wykorzystywało swoją wiedzę zawodową do działań sabotażowych. Dzięki znajomości rachunkowości i ewidencji gospodarczej utrudniali wywóz majątku oraz żywności z Polski, wspierając w ten sposób działania polskiego podziemia. Związek organizował również pośrednictwo pracy dla osób zmuszonych do ukrywania się lub zmiany miejsca zamieszkania.

Zapłacili najwyższą cenę

Działalność prowadzona pod okiem okupanta wiązała się z ogromnym ryzykiem. Wielu działaczy Związku zapłaciło za nią najwyższą cenę. Andrzej Bieniek, dobrze zapowiadający się naukowiec, został aresztowany przez Gestapo, uwięziony na Pawiaku, a następnie rozstrzelany.

Kazimierz Smoleński poległ podczas Powstania Warszawskiego, podobnie jak wieloletni prezes Związku – Konrad Czerwiński. Antoni Górski zginął w niemieckim obozie koncentracyjnym Gusen. Podzielili los wielu innych członków środowiska księgowych, którzy w czasie okupacji oddali życie za Ojczyznę. Ich postawa stała się symbolem odpowiedzialności, solidarności i służby publicznej.

Przygotowując Polskę na dzień wolności

Historia Związku Księgowych w Polsce w latach wojny pokazuje, że organizacja nie ograniczyła się jedynie do walki o własne przetrwanie. W realiach brutalnego terroru Związek stał się miejscem pomocy, edukacji, pracy społecznej i cichego oporu wobec okupanta. Księgowi organizowali pomoc dla potrzebujących, kształcili kolejne pokolenia, wspierali tajne nauczanie, prowadzili działalność wydawniczą i angażowali się w działania Polskiego Państwa Podziemnego. Przygotowywali kadry, które miały w przyszłości służyć swoją wiedzą odradzającej się Polsce. Lata wojny stały się jednym z najbardziej wymagających, ale jednocześnie chlubnych rozdziałów historii Związku Księgowych w Polsce. Związek prowadził działalność nieprzerwanie aż do wybuchu Powstania Warszawskiego 1 sierpnia 1944 r.

Źródło: Rachunkowość Polska, red. Witold Bień, Stanisław Skrzywan, Eufemiusz Terebucha, wyd. Rada Naukowa Stowarzyszenia Księgowych w Polsce, Warszawa 1967.