Od Zjazdu Związku Księgowych w Polsce do ogólnopolskiej reprezentacji środowiska księgowych

I Zjazd Związku Księgowych w Polsce, który się odbył w dniach 29–30 czerwca 1928 r. w Warszawie, zapisał się jako jedno z najważniejszych wydarzeń w historii polskiej rachunkowości okresu międzywojennego. Choć formalnie był zjazdem jednej organizacji, stał się impulsem do rozpoczęcia procesu integracji zawodu.

II Ogólnopolski Zjazd Księgowych

Rok później, w sierpniu 1929 r., Poznań stał się miejscem II Ogólnopolskiego Zjazdu Księgowych. W wydarzeniu uczestniczyło około 300 przedstawicieli organizacji księgowych z całego kraju, co uczyniło je pierwszym tak szerokim forum integracji polskiego środowiska księgowych.

Rada Główna

Najważniejszą decyzją II Zjazdu było powołanie Rady Głównej Zrzeszeń Księgowych i Rzeczoznawców Księgowości w Polsce, która stała się pierwszym ogólnopolskim organem reprezentującym środowisko księgowych. W jej skład weszło początkowo osiem organizacji zawodowych, które otrzymały liczbę mandatów proporcjonalnie do liczby posiadanych członków: Związek Księgowych w Polsce (8 przedstawicieli), Sekcja Buchalterów Związku Zawodowego Pracowników Handlowych, Przemysłowych i Biurowych w Warszawie (5), Stowarzyszenie Buchalterów Żydów w Warszawie (4), Sekcja Buchalterów Związku Pracowników Handlu Chrześcijan w Łodzi (3), Koło Buchalterów Polskiego Związku Pracowników Przemysłu Cukrowniczego w Warszawie (2), Koło Buchalterów Polskiego Związku Pracowników Handlowych i Biurowych w Łodzi (2), Koło Buchalterów Związku Zawodowego Handlowców Polskich w Łodzi (2) oraz Koło Buchalterów Stowarzyszenia Kobiet Pracujących w Handlu, Przemyśle i Biurowości w Warszawie (1).

Skład Rady uzupełniono również o przedstawicieli Białegostoku, Grudziądza, Inowrocławia, Katowic, Krakowa, Lublina, Lwowa, Poznania, Sosnowca i Wilna, reprezentujących środowiska księgowych z miast, w których nie funkcjonowały jeszcze organizacje księgowe. Powołanie Rady Głównej było przełomowym momentem w historii polskiego ruchu zawodowego księgowych. Po raz pierwszy rozproszone organizacje zaczęły działać wspólnie, tworząc jednolitą reprezentację środowiska.

W 1934 r. należało do Rady łącznie 14 organizacji, związków, stowarzyszeń, sekcji i kół księgowych.

III Ogólnopolski Zjazd Księgowych, który odbył się w Warszawie w dniach 28–30 czerwca 1931 r., zwołany przez Radę Główną Zrzeszeń Księgowych i Rzeczoznawców Księgowości w Polsce, potwierdził jej rolę jako reprezentanta całego środowiska zawodowego. W obradach uczestniczyło około 800 księgowych z całej Polski, co oznaczało niemal trzykrotny wzrost frekwencji w porównaniu z II Zjazdem. Najważniejszym efektem III Zjazdu było powierzenie Radzie Głównej opracowania projektu ustawy regulującej wykonywanie zawodu księgowego. Projekt został przedstawiony Ministrowi Sprawiedliwości w 1932 r., a po uzupełnieniu ponownie przekazany Ministrowi Sprawiedliwości oraz Ministrowi Przemysłu i Handlu w 1934 r.

IV Ogólnokrajowy Kongres Księgowych i Rzeczoznawców Księgowości, który odbył się w 1937 r. w Katowicach pod patronatem ministra skarbu Eugeniusza Kwiatkowskiego, poświęcono dalszej profesjonalizacji zawodu. Uczestnicy postulowali m.in. obowiązkowe badanie spółek akcyjnych przez biegłych księgowych, rozwój rachunku kosztów i kalkulacji, utworzenie samodzielnych katedr rachunkowości na wyższych uczelniach ekonomicznych.

Jednym z najważniejszych tematów IV Kongresu w Katowicach było ustawowe uregulowanie zawodu biegłego księgowego oraz wprowadzenie obowiązkowego badania sprawozdań finansowych spółek akcyjnych. Mimo przygotowania projektów ustaw i konsekwentnych działań środowiska księgowych, reform tych nie udało się wprowadzić przed wybuchem II wojny światowej.

Rozwój Związku Księgowych w Polsce

Choć od 1929 r. najważniejsze inicjatywy ogólnopolskie koordynowała Rada Główna Zrzeszeń Księgowych i Rzeczoznawców Księgowości, sam Związek Księgowych w Polsce nieustannie rozwijał działalność i doskonalił własne struktury orgnizacyjne.

Oddziały terenowe

W kolejnych latach powstawały nowe oddziały terenowe Związku Księgowych w Polsce. Przed wybuchem wojny powstało ich dziewięć, nie licząc Warszawy, w Białymstoku i Lublinie (1929 r.), Poznaniu (1931 r.), Katowicach i Wilnie (1933 r.), Gdyni i Lwowie (1934 r.), Łodzi (1936 r.) i Krakowie (1937 r.). Dzięki temu Związek stopniowo obejmował swoim zasięgiem niemal wszystkie najważniejsze ośrodki gospodarcze II Rzeczypospolitej.

Kształcenie zawodowe

Jednym z najważniejszych kierunków działalności było podnoszenie kwalifikacji zawodowych. Już w 1927 r. uruchomiono Kursy Rachunkowości dla buchalterów przysięgłych, których dyrektorem został Antoni Górski.

W 1931 r. zainicjowano roczne studia dla księgowych przy Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie i Łodzi. Organizowano również Wyższe Kursy Księgowości w Katowicach, kursy dla rewidentów w Poznaniu, kursy dla rzeczoznawców księgowości, kursy dla samodzielnych i początkujących księgowych w Warszawie, Lwowie, Wilnie, Gdyni i Lublinie. Wysoki poziom merytoryczny szkoleń zapewniała kadra wykładowców, którą stanowili przede wszystkim wybitni przedstawiciele nauki rachunkowości oraz praktycy życia gospodarczego. Dzięki temu kursy cieszyły się uznaniem uczestników, a uzyskane świadectwa często ułatwiały awans zawodowy lub zdobycie zatrudnienia.

Biblioteki i działalność naukowa

Istotnym elementem działalności Związku było wspieranie samokształcenia. Przy oddziałach tworzono biblioteki fachowe, które umożliwiały dostęp do specjalistycznej literatury z zakresu rachunkowości. W okresie międzywojennym książki zawodowe były kosztowne, dlatego biblioteki odgrywały ważną rolę w podnoszeniu kwalifikacji księgowych. Ich działalność uzupełniały odczyty, wykłady oraz dyskusje poświęcone zagadnieniom rachunkowości.

Znaczącą rolę odgrywała także Komisja Naukowa, która przyczyniła się do ujednolicania terminologii rachunkowości oraz rozwoju polskiej myśli rachunkowości.

Organy prasowe Związku

Istotnym elementem działalności Związku Księgowych w Polsce była aktywność wydawnicza. Głównym organem prasowym było „Czasopismo Księgowych w Polsce”, poświęcone przede wszystkim zagadnieniom naukowym i zawodowym z zakresu rachunkowości. W 1930 r. sprawy organizacyjne i społeczne przeniesiono do „Przeglądu Związkowego”, który początkowo ukazywał się jako wkładka do „Czasopisma Księgowych w Polsce”, a od 1935 r. był wydawany jako samodzielne pismo w formacie gazetowym. Stał się kroniką działalności Związku, informując o pracy władz i oddziałów oraz poruszając problemy zawodowe, bytowe i społeczne księgowych. Uzupełnieniem działalności wydawniczej były również jednodniówki „Dzień Księgowego”, popularyzujące zawód i prezentujące postulaty środowiska.

Samopomoc w czasie Wielkiego Kryzysu

Okres Wielkiego Kryzysu (1929–1933) był dla środowiska księgowych okresem szczególnie trudnym. Spadek liczby przedsiębiorstw, ograniczenie działalności gospodarczej oraz rosnące bezrobocie doprowadziły do znacznego pogorszenia sytuacji materialnej wielu księgowych.

Związek Księgowych w Polsce wielokrotnie zwracał uwagę na zjawisko drastycznego zaniżania wynagrodzeń oraz narastającą nieuczciwą konkurencję. Na rynku pojawiały się osoby podejmujące się prowadzenia ksiąg za stawki znacznie odbiegające od rzeczywistych kosztów pracy, co prowadziło do obniżania prestiżu zawodu i pogarszania warunków pracy całego środowiska. Krytykowano również działalność tzw. „fabryk księgowych” – prywatnych szkół i kursów obiecujących szybkie zdobycie zawodu bez odpowiedniego przygotowania merytorycznego.

Na łamach „Przeglądu Związkowego” publikowano artykuły poświęcone bezrobociu, niskim płacom oraz przypadkom wykorzystywania księgowych przez pracodawców, m.in. poprzez zatrudnianie na okres próbny bez wynagrodzenia lub powierzanie odpowiedzialnej pracy za symboliczne stawki. Związek apelował również o solidarność zawodową, wskazując, że przyjmowanie zleceń za rażąco niskie wynagrodzenie szkodzi całemu środowisku.

Równocześnie Związek prowadził działalność pomocową. Organizowano kursy dokształcające dla osób pozostających bez pracy, oferowano usługi pośrednictwa pracy, udzielano zapomóg z funduszu Związku oraz publikowano oferty zatrudnienia. Podkreślano jednocześnie, że najlepszą odpowiedzią na trudną sytuację gospodarczą pozostają wysokie kwalifikacje zawodowe, ustawowe uregulowanie zawodu oraz przestrzeganie zasad etyki zawodowej.

Rozbudowana struktura organizacyjna Związku

Wraz z rozwojem działalności Związek Księgowych w Polsce stworzył rozbudowany system komisji i sekcji, które odpowiadały za najważniejsze obszary funkcjonowania organizacji – od spraw naukowych, szkoleniowych i zawodowych, przez działalność społeczną i organizacyjną, aż po integrację środowiska. W 1934 r. w strukturze Związku działały następujące komisje i jednostki:

• Komisja Pośrednictwa Pracy – 7 osób,
• Komisja Kwalifikacyjna – 10 osób,
• Komisja Organizacyjno-Propagandowa – 9 osób,
• Komisja Finansowa – 9 osób,
• Komisja Ekonomiczno-Społeczna – 11 osób,
• Komisja Naukowa – 43 osoby,
• Komisja Biblioteczna – 8 osób,
• Komisja Towarzyska – 12 osób,
• Komitet Koła Rzeczoznawców – 8 osób,
• Komisja Kwalifikacyjna Koła Rzeczoznawców – 9 osób,
• Komisja Dyscyplinarna Koła Rzeczoznawców – 4 osoby,
• Sekcja Kobiet – 4 osoby.

Integracja środowiska księgowych

Na szczególną uwagę zasługuje Komisja Towarzyska, która należała do najbardziej aktywnych jednostek organizacyjnych Związku. Jej przewodniczącym był Józef Wroński. Komisja powstała w okresie, gdy Związek borykał się jeszcze z trudnościami lokalowymi. Już w 1928 r. Józef Wroński zorganizował spółdzielnię mieszkaniową, której celem było zgromadzenie funduszy na pozyskanie własnej siedziby Związku. Dzięki zebraniu około 20 tys. zł udało się wynająć samodzielny lokal przy ul. Złotej 6 w ścisłym centrum w Warszawie, dysponujący także ogrodem. Od tego momentu życie organizacyjne Związku wyraźnie się ożywiło. Komisja Towarzyska regularnie organizowała spotkania brydżowe, tzw. „czarne kawy”, zabawy taneczne, doroczne bale sylwestrowe, wycieczki krajoznawcze i zagraniczne dla członków. Jednym z najciekawszych przedsięwzięć towarzyskich była organizacja przez Józefa Wrońskiego wycieczki do Sztokholmu, która odbyła się na transatlantyku „Piłsudski”.

Patriotyczne zaangażowanie Związku

Działalność Związku Księgowych w Polsce nie ograniczała się wyłącznie do spraw zawodowych. Środowisko księgowych włączyło się w ogólnopolską inicjatywę wspierania polskiego lotnictwa, podejmując decyzję o ufundowaniu samolotu szkolno-treningowego RWD-10, któremu nadano nazwę „Księgowy”. Zbiórkę środków rozpoczęto w październiku 1936 r., a już po kilku miesiącach zgromadzono około 4,5 tys. zł, przy szczególnie dużym zaangażowaniu oddziałów w Białymstoku i Wilnie. Aby doprowadzić przedsięwzięcie do końca, XXX Walne Zgromadzenie Członków Związku zdecydowało o zastąpieniu dobrowolnych wpłat obowiązkową składką w wysokości 10 zł od każdego członka. Dzięki temu 26 września 1937 r. na lotnisku mokotowskim w Warszawie wśród 126 samolotów przekazanych państwu przez społeczeństwo znalazł się również samolot „Księgowy”, będący symbolem patriotyzmu i społecznego zaangażowania polskich księgowych.

Członkostwo

Mimo dynamicznego rozwoju Związek Księgowych w Polsce nie był organizacją masową. Na początku 1939 r. liczył około 1800 członków, podczas gdy liczbę osób wykonujących zawód księgowego w Polsce szacowano na około 30 tys.

Wynikało to nie tylko z ograniczonej świadomości potrzeby zrzeszania się, ale również z wysokich wymagań stawianych kandydatom oraz stosunkowo wysokich składek członkowskich, które dla wielu księgowych stanowiły istotne obciążenie finansowe. Władze Związku świadomie stawiały jednak na wysoką jakość członkostwa, traktując organizację jako elitarną wspólnotę zawodową skupiającą osoby dbające o rozwój kwalifikacji, etykę zawodową i prestiż zawodu księgowego. Dzięki temu Związek odgrywał rolę lidera środowiska i wyznaczał standardy wykonywania zawodu.

U schyłku lat trzydziestych Związek Księgowych w Polsce był największą i najlepiej zorganizowaną organizacją zawodową księgowych w kraju. Prowadził szeroką działalność szkoleniową, naukową, wydawniczą i społeczną, reprezentował interesy środowiska oraz aktywnie uczestniczył w pracach nad podniesieniem rangi i uregulowaniem zawodu.

Choć wybuch II wojny światowej przerwał realizację wielu ambitnych planów, dorobek tego okresu stworzył trwałe fundamenty dla organizacji księgowych i znacząco wpłynął na rozwój polskiej rachunkowości.

Źródła: W. Bień, Historia organizacji księgowych w Polsce, Warszawa 2007 r.
H. Kaliński, 80 lat organizacji księgowych w Polsce, Warszawa 1988 r.
Rachunkowość Polska, wyd. Rada Naukowa SKwP, Warszawa 1967 r.