MAREK BAROWICZ[1]

Barter

(fragment)

Istota umowy barterowej

Umowa barterowa jest techniką handlową, charakterystyczną dla gospodarki wymiennej. Mają do niej zastosowanie przepisy umowy zamiany (art. 603-604 Kc), sprzedaży (art. 535-602 Kc) oraz potrącenia (art. 498-505 Kc). W umowie zamiany, każda ze stron zobowiązuje się przenieść na drugą stronę własność rzeczy w zamian za zobowiązanie się do przeniesienia własności innej rzeczy, przy czym rzeczą może być ruchomość, nieruchomość lub prawo majątkowe. Pod pojęciem umowy sprzedaży rozumie się z kolei umowę, w ramach której sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego własność rzeczy i wydać mu rzecz, a kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić sprzedawcy cenę. I wreszcie, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości, oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej.

Umowa barterowa ma charakter umowy mieszanej i uważana jest za tzw. bezgotówkową podwójną sprzedaż, w ramach której wynagrodzenie stron (będących równocześnie sprzedawcą i nabywcą, wierzycielem i dłużnikiem) określone jest w naturze[2]. Równocześnie sprzedaży rzeczy towarzyszy kompensata (potrącenie) wzajemnych zobowiązań. Mimo, że wymiana barterowa odbywa się bez pośrednictwa pieniądza, pieniądz ten występuje jednak w transakcji jako miernik wartości przy dokonywaniu rozliczeń podatkowo-księgowych.

Umowa barterowa stanowi w istocie szczególną formę umowy kompensacyjnej. Zasadnicza różnica między nimi polega na tym, że barter sprowadza się do wymiany towarów na inne, równowartościowe towary bez przekazania jakichkolwiek pieniędzy między kontrahentami transakcji (sprzedającym, a kupującym), podczas gdy w ramach umowy kompensacyjnej sprzedający zgadza się przyjąć część ceny towaru w pieniądzach, a pozostałą w towarach[3]. Ponadto, o ile w umowie barterowej wynagrodzenie za wykonane świadczenie określone jest w naturze, to w umowie kompensacyjnej strony w sposób tradycyjny określają wysokość wynagrodzenia (a więc kwotowo, w pieniądzu), a jedynie sposób jego regulowania przyjmuje formę kompensaty wzajemnych zobowiązań.

Jak wskazał SN (wyrok z 26.08.2004 r., nr 1/CK 210/04) umowa barterowa ma charakter umowy wzajemnej, konsensualnej i odpłatnej. Istotą umowy barterowej jest wzajemna wymiana towarów między stronami, z których każda traktowana jest równocześnie jako wierzyciel (sprzedawca) i zarazem dłużnik (nabywca). Stosuje się zatem zasadę ekwiwalentności (równowartości) dokonywanych przez strony świadczeń. Konsensualność umowy oznacza, że do jej ważności wystarcza samo oświadczenie woli stron, bez konieczności wręczenia drugiej stronie rzeczy lub wykonania na jej rzecz innej ekwiwalentnej czynności. Odpłatność zaś w przypadku zamiany ma charakter niepieniężny – przyjmuje formę dostawy rzeczy.

Poprawne określenie charakteru umowy ma duże znaczenie dla rozliczeń z organami podatkowymi. Nieprawidłowe określenie w umowie wartości transakcji może bowiem spowodować zakwestionowanie jej przez urząd skarbowy lub organ kontroli skarbowej, gdyż niewłaściwe określenie ceny w umowie (zwłaszcza jej zaniżenie) powoduje, że podstawa opodatkowania jest nieprawidłowa. W konsekwencji u podatnika powstanie zobowiązanie podatkowe, które należy uregulować wraz z odsetkami, a w dodatku organowi podatkowemu przysługuje prawo do nałożenia, na odpowiedzialną u przedsiębiorcy osobę, kary przewidzianej Kodeksem karnym skarbowym.

Klasyfikacja umów barterowych

Chociaż umowy barterowe mogą występować także w obrocie krajowym, to w doktrynie przyjmuje się, że główną rolę odgrywają one w handlu międzynarodowym (pozawspólnotowym). Mają one szersze zastosowanie w obrocie międzynarodowym z tymi państwami, które posiadają dużą ilość surowców naturalnych, ale ich gospodarka nie jest rozwinięta, w handlu z państwami o niestabilnej walucie lub którym brak walut wymienialnych na zapłatę importu.

(…)

Barter a VAT

Barter a podatek od czynności cywilnoprawnych

Barter a podatek dochodowy

Umowa barterowa a różnice kursowe

Umowa barterowa a prawo bilansowe

Wnioski końcowe

[1] Autor jest pracownikiem izby skarbowej.

[2] Aby należności określone w naturze mogły zostać uznane za wynagrodzenie, muszą zostać spełnione dwa warunki: między czynnością opodatkowaną, a otrzymanym za nią wynagrodzeniem (a więc dostawą towarów) musi istnieć bezpośredni związek oraz wartość dostawy towarów musi być możliwa do ustalenia w formie pieniężnej.

[3] E. Matyszewska , Fiskus może kwestionować bartery, „Gazeta Prawna” z 5.09.2008 r.