SŁAWOMIR JĘDRZEJEWSKI¹

Zasady wyceny majątku przedsiębiorstwa w upadłości

(fragment)

1. Wstęp

Upadłość, potocznie nazywana bankructwem, często jest odbierana jako zjawisko jednoznacznie negatywne i szkodliwe dla upadłego oraz wierzycieli. W literaturze można się jednak spotkać również z twierdzeniem, że upadłości posiadają aspekt pozytywny, ponieważ są one, jak powiedział sekretarz skarbu USA Paul O’Neil, częścią „geniuszu kapitalizmu”. Odchwaszczają światową gospodarkę ze źle zarządzanych firm. A skoro do dziś jej nie zabiły – widać ją tylko wzmacniają.

Rodowód upadłości w świecie sięga XIV w., natomiast w Polsce pierwsze unormowania prawne upadłości pochodzą z początku XIX wieku – był to francuski Kodeks handlowy z 1807 r. zwany też Kodeksem Napoleona. Po odzyskaniu niepodległości problematykę upadłości regulowały - Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 24.10.1934 roku „Prawo upadłościowe” oraz „Prawo o postępowaniu układowem²”; zostały one zastąpione ustawą z 28.03.2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze przewidujące upadłość³, z możliwością zawarcia układu lub likwidacji⁴. Pierwotnie dotyczyła ona tylko przedsiębiorców, a po niedawnej zmianie dopuszcza również upadłość konsumencką⁵.

Tak długi rodowód przepisów poświęconych upadłości i rosnąca ich objętość pozwalałyby sądzić, że unormowania prawne dotyczące upadłości są jasne, precyzyjne i pełne, a zatem nie wymagają uzupełnienia. Zdaniem autora pogląd taki byłby zbyt optymistyczny. Obowiązujące dzisiaj w Polsce przepisy normujące upadłość niewątpliwie wymagają zharmonizowania i uzupełnienia, co m.in. dotyczy wyceny majątku upadłego.

Temu zagadnieniu, a więc wycenie majątku przedsiębiorstwa w razie jego upadłości połączonej z likwidacją na skutek trwałej utraty przez niego zdolności do kontynuacji działalności, poświęcony jest artykuł.

2. Wartość bilansowa przedsiębiorstwa jako jedna z przesłanek ogłoszenia upadłości

Zgodnie z prawem upadłościowym (art. 10, art. 11 ust. 1 PUiN) upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny, dłużnik jest zaś niewypłacalny, jeżeli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Ustawodawca nie wskazuje przy tym wielkości zaległych zobowiązań i nawet niewykonywanie zobowiązań o niewielkiej wartości oznacza niewypłacalność. Jednocześnie dla określenia stanu niewypłacalności bez znaczenia jest przyczyna niewykonywania zobowiązań. Niewypłacalność istnieje więc nie tylko wtedy, gdy dłużnik nie ma środków, lecz także wtedy, gdy dłużnik nie wykonuje zobowiązań z innych przyczyn, np. nie wykonuje zobowiązań w celu doprowadzenia swego kontrahenta do stanu niewypłacalności albo też nie wykonuje zobowiązań z przyczyn irracjonalnych⁶. Zarazem PUiN rozszerza zakres pojęcia niewypłacalności dla osób prawnych i jednostek nieposiadających osobowości prawnej, ale posiadające zdolność prawną, uznając za niewypłacalnego również podmiot, którego zobowiązania przekroczą wartość jego majątku, nawet wówczas, gdy na bieżąco te zobowiązania wykonuje.

W przypadku gdy opóźnienie w wykonaniu zobowiązań nie przekracza trzech miesięcy, a suma niewykonanych zobowiązań nie przekracza 10% wartości bilansowej przedsiębiorstwa dłużnika, sąd, mając na względzie dobro wierzycieli lub dłużnika, może uznać dłużnika za wypłacalnego, pod warunkiem że niewypłacalność nie posiada oznak trwałości, a działaniem takim nie zostaną pokrzywdzeni wierzyciele (art. 12 ust. 2 PUiN).

Jeżeli dłużnik nie płaci długów, ale rozporządza środkami pieniężnymi w ten sposób, że przeznacza je na nakłady inwestycyjne mające na celu podjęcie określonej działalności produkcyjnej, która w stosunkowo krótkim okresie ma przynieść znaczące zyski, to wówczas nie można zasadnie zakładać, że zaprzestanie płacenia długów ma trwały charakter, ale przeciwnie – jest to tylko stan przejściowy, wyłączający ogłoszenie upadłości zgodnie z treścią art. 2 PUiN⁷.

W przytoczonych określeniach przesłanek upadłości pojawia się „wartość majątku niższa od zobowiązań” oraz – prawdopodobnie synonim tego równania – „wartość bilansowa przedsiębiorstwa”, ustawodawca nie definiuje jednak tych pojęć.

W ujęciu ekonomicznym wskazuje się w tym kontekście na takie elementy charakteryzujące upadłość, jak niskie wskaźniki płynności finansowej przedsiębiorstwa (zdolności do terminowego spłacania zobowiązań), niskie wskaźniki płynności aktywów (łatwości i szybkości ich zamiany na gotówkę), wolna rotacja należności i zobowiązań, niewystarczająca wartość kapitałów własnych (a więc środków trwale zaangażowanych w przedsiębiorstwie) itd.⁸. Zdaniem A. Jakubackiego i F. Zeidlera (s. 45) - przy zachowaniu zasad określonych w ustawie o rachunkowości wartość bilansową przedsiębiorstwa stanowić będzie różnica pomiędzy aktywami przedsiębiorstwa a jego wymagalnymi zobowiązaniami.

Można by też uznać, że wartość bilansowa przedsiębiorstwa to jego aktywa netto, te zaś w myśl ustawy o rachunkowości (art. 3 ust. 1 pkt 24) – stanowią sumę wartości jego aktywów pomniejszoną o zobowiązania (długoterminowe i krótkoterminowe). W zależności od charakteru (zobowiązania lub kapitał własny przedsiębiorstwa) wartość aktywów pomniejszają także rezerwy oraz rozliczenia międzyokresowe bierne i przychody przyszłych okresów. Podstawą oszacowania wartości księgowej aktywów netto jest sporządzony na określony dzień bilans przedsiębiorstwa⁹.

(…)

3. Sprawozdanie finansowe jako kluczowy element dokumentacji związanej z postępowaniem upadłościowym

Wniosek o upadłość

Postępowanie upadłościowe

4. Zasada wyceny w przypadku upadłości likwidacyjnej – ustawa o rachunkowości, Kodeks spółek handlowych

5. Zakończenie

¹ Sławomir Jędrzejewski, Wydział Zarządzania, Katedra Rachunkowości Uniwersytetu Łódzkiego.
² Zachowana pisownia oryginalna.
³ Ustawa z 28.02.2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. nr 60, poz. 535 z późn. zm. – dalej PUiN).
⁴ Zgodnie z ustawą o rachunkowości po zmianie (Dz. U. z 2008 r. nr 63, poz. 393) w przypadku ogłoszenia upadłości jednostki z możliwością zawarcia układu można nie zamykać i otwierać ksiąg i przyjąć założenie kontynuowania przez jednostkę działalności.
⁵ W dniu 31.03.2009 r. weszła w życie ustawa z 5.12.2008 r. o zmianie ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, wprowadzająca do prawa polskiego nową instytucję w postaci upadłości konsumenckiej.
⁶ A. Jakubecki, F. Zedler, Prawa upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Zakamycze 2003 - dalej J. Z. s. … .
⁷ Postanowienie SN z 14.06.2000 r. V CKN 1117/00 w Pabis R., Prawo upadłościowe i naprawcze C.H. Beck, Warszawa 2004, s. 15.
⁸ S. Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2004, s. 41.
⁹ http://www.strategor.pl/doradztwo_gospodarcze/wycena.htm.