Janina Wasilewska-Seklecka[1] 

Niektóre zagadnienia dotyczące opcji

(fragment)

Finansowy kryzys światowy, zapoczątkowany na rynku amerykańskim objął też Europę, w tym także Polskę, rozszerzając się w poszczególnych krajach na całą gospodarkę. Istotną przyczyną kryzysu w Polsce stały się kłopoty banków z płynnością finansową, a także zaangażowanie wielu spółek w kredytowe instrumenty finansowe, w tym szczególnie w opcje walutowe[2].

Celem wprowadzenia do tematu opcji, przypomnijmy najistotniejsze wiadomości i przepisy dotyczące opcji.

Opcje, jako jeden z instrumentów finansowych, charakter opcji, rodzaje opcji

Zgodnie z treścią § 3 pkt 4 rozporządzenia Ministra Finansów z 12.12.2001 r. w sprawie szczególnych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych (Dz. U. z 2001 r., nr 149, poz. 1674), z póź. zm. – zwanego dalej rozporządzeniem), opcja jest to finansowy instrument pochodny, którego:

a) wartość zależy od zmiany wartości instrumentu bazowego, to jest określonej stopy procentowej, ceny papieru wartościowego lub towaru, kursu wymiany walut, indeksu cen lub stóp procentowych, oceny wiarygodności kredytowej lub indeksu kredytowego albo innej podobnej wielkości,

b) nabycie nie powoduje poniesienia żadnych wydatków początkowych albo wartość netto tych wydatków jest niska w porównaniu do wartości innych rodzajów kontraktów, których cena podobnie zależy od zmiany warunków rynkowych,

c) rozliczenie opcji nastąpi w przyszłości.

Definicje poszczególnych rodzajów instrumentów pochodnych określają punkty 5-8, § 3, rozporządzenia, w myśl których - Opcja – to kontrakt, w wyniku którego jednostka nabywa prawo kupna (opcja kupna – call), lub sprzedaży (opcja sprzedaży - put), aktywów bazowych, np. waluty obcej po określonej z góry cenie i w określonym czasie,

W zależności od celu zawarcia takiego kontraktu, rozróżnia się opcje, mające charakter:

• · transakcji zabezpieczającej,
• · transakcji spekulacyjnej,
• · transakcji arbitrażowej.

Opcje mające charakter transakcji (instrumentu) zabezpieczającej, służą ograniczeniu lub kontroli ryzyka związanego z wartością instrumentu bazowego lub jego przyszłych przepływów finansowych i jeżeli spełniają warunki określone w rozdziale 4 rozporządzenia, wykazywane są w sprawozdaniu finansowym łącznie z wartością instrumentu bazowego.

Zgodnie przy tym z § 3, pkt 18 rozporządzenia przez „zabezpieczenie” rozumie się wybór jednego lub więcej instrumentów zabezpieczających, których zmiany wartości godziwej kompensują zmianę wartości godziwej zabezpieczanej pozycji (aktywów, zobowiązań, w tym także uprawdopodobnionej planowanej transakcji) lub związanych z tą pozycją przepływów pieniężnych.

Jeżeli opcja ma stanowić instrument zabezpieczający, to stosuje się do niej zasady księgowości zabezpieczeń określone szczegółowo w rozporządzeniu.

Kontrakt, aby mógł być uznany za zabezpieczający, musi spełniać następujące warunki:

• · w momencie ustanowienia zabezpieczenia ustalono jego założenia (w postaci sformalizowanego dokumentu), dotyczące powiązania instrumentu zabezpieczającego z zabezpieczaną pozycją (lub transakcją), określającymi cel zarządzania ryzykiem oraz całą strategię zabezpieczenia, a w niej charakterystykę ryzyka oraz okres, przez który będzie zabezpieczana wartość godziwa pozycji zabezpieczanej lub jej przepływy finansowe;
• · zabezpieczający instrument finansowy i zabezpieczana pozycja aktywów (pasywów) charakteryzują się podobnymi cechami, jak: wartość nominalna, data zapadalności, wrażliwość na zmianę kursu waluty czy stopy procentowej;
• · przewiduje się, że zabezpieczenie będzie wysoce skuteczne w równoważeniu ryzyka pozycji zabezpieczanej, czy to zmian wartości godziwej, czy jej przepływów finansowych, zgodnie z określoną w dokumentacji strategią zabezpieczenia;
• · zabezpieczenie przepływów finansowych dotyczyć będzie transakcji prognozowanej, przy czym skutki ryzyka przepływów pieniężnych wpływają na wynik finansowy;
• · skuteczność zabezpieczenia można wiarygodnie ocenić, drogą wiarygodnej wyceny wartości godziwej pozycji zabezpieczanej, lub wyceny jej przepływów pieniężnych oraz wiarygodnej wyceny instrumentu zabezpieczającego;
• · skuteczność zabezpieczenia jest bieżąco mierzona, przy czym stwierdza się jego nieodbiegający od założeń wysoki poziom przez cały okres obowiązywania zabezpieczenia.

Jak z tych warunków wynika, aktywa finansowe lub zobowiązania finansowe, których wartości godziwej nie można wiarygodnie wycenić, nie mogą stanowić instrumentu zabezpieczającego.

W przypadku opcji, za wartość godziwą stanowiącą zabezpieczenie można uznać wartość wewnętrzną opcji (§ 31 rozporządzenia)[3].

Pozycją zabezpieczaną może być też składnik aktywów lub zobowiązanie, nieujęte w ewidencji bilansowej, uprawdopodobnione przyszłe zobowiązanie lub prognozowana z dużym prawdopodobieństwem transakcja.

Skuteczność zabezpieczenia ocenia się drogą porównania zmian wartości instrumentu zabezpieczającego lub przepływów pieniężnych z niego wynikających. Zabezpieczenie uważa się za skuteczne, jeżeli w okresie jego istnienia zmiany wartości godziwej zabezpieczanego instrumentu lub zmiany przepływów środków pieniężnych z niego wynikających zostaną zrównoważone przez zmiany wartości godziwej lub zmiany przepływów finansowych instrumentu zabezpieczającego w przedziale 80-125%.

(…)

Opcje mające charakter transakcji spekulacyjnej

Księgowanie opcji

Jak ujmować opcje w księgach

Opcje a biegli rewidenci

[1] Biegły rewident.

[2] Więcej informacji na temat opcji znaleźć można w następujących opracowaniach:

- Zając J. „Polski rynek walutowy w praktyce”;

- Ratajczak L. A. „Wprowadzenie do transakcji terminowych i opcyjnych”;

- Komunikat FEE z grudnia 2008 r. publik. – strona Internet KIBR O/Warszawa;

- Steiner R. „Rynki Finansowe”;

- Sopoćko A. „Rynkowe instrumenty finansowe”;

- Wasilewska J. – cykl artykułów nt. instrumentów finansowych – „Rachunkowość” Nr 8, 9,10/2004r

[3] Wartość wewnętrzna opcji – różnica między ceną wykonania (wykupu), a bieżącą (rynkową) – por. dalej.