ANDRE HELIN, ANNA BERNAZIUK

Sprzyjający wzrostowi szeroko rozumianej wydajności pracy system wynagradzania pracowników, a zwłaszcza kadry kierowniczej, jest jednym z najważniejszych elementów zarządzania firmą i warunkiem jej sukcesów. W gospodarce opartej na wiedzy podstawowym czynnikiem rozwoju jest szeroko rozumiany kapitał intelektualny, którego fundamentem jest człowiek i wyniki jego pracy.

W ciągu ostatnich 10 lat znacznie wzrosło zastosowanie systemów wynagradzania pracowników akcjami emitowanymi przez ich pracodawcę. (Są to tzw. kapitałowe świadczenia pracownicze, inaczej nazywane programami opcji pracowniczych; zamiennie będziemy system taki nazywali programem płatności wynagrodzeń w akcjach).

Jest to spowodowane zaletami kapitałowych świadczeń pracowniczych. Jako podstawowe wymienia się:
- powiązanie wielkości wynagrodzeń pracowników z wypracowanym przez spółkę, a więc dzięki ich staraniom, zyskiem lub osiągnięciem określonej wartości przez akcje spółki,
- przywiązanie - przez akcje - kluczowych pracowników do firmy,
- zwiększenie odpowiedzialności pracowników za losy firmy.

Zalety te powodują, że i w Polsce praktyka wynagradzania pracowników akcjami pracodawcy zaczyna torować sobie drogę i coraz więcej spółek, zarówno tych, które stosują MSR/MSSF jak i pozostających pod rządami ustawy o rachunkowości, wynagradza kadrę kierowniczą swoimi akcjami.

Wynagrodzenie takie zależy od spełnienia określonych w odrębnej umowie warunków i może przybierać różne formy. Najczęściej są to:
- Prawo do objęcia nowej emisji akcji (warrant) przez pracownika po cenie preferencyjnej. Umowa określa zazwyczaj liczbę możliwych do objęcia akcji, ich cenę oraz datę emisji. Umowa może też zawierać dodatkowe warunki, które musi spełnić pracownik lub spółka, na przykład: okres zatrudnienia, osiągnięcie przez spółkę emitującą akcje określonych wskaźników finansowych (np. zysku netto, określonej ceny rynkowej akcji itp.).
- Prawo otrzymania przez pracownika - bez uiszczenia jakiekolwiek zapłaty - określonej liczby akcji. Prawo to jest zazwyczaj uzależnione od ustalonego w umowie okresu zatrudnienia pracownika w spółce emitującej akcje i spełnienia dodatkowych, przewidzianych w umowie warunków.
- Prawo do nabycia przez pracownika w przyszłości określonej liczby akcji po z góry ustalonej cenie, zazwyczaj niższej od wartości rynkowej akcji. Umowa może zawierać dodatkowe warunki, jakie musi spełnić pracownik lub spółka; dotyczą one na przykład długości okresu zatrudnienia pracownika w spółce, osiągnięcia przez spółkę określonych wskaźników finansowych.
- Pochodne świadczenia kapitałowe, kiedy to pracownik otrzymuje dodatkowe wynagrodzenie, płatne w gotówce lub w formie papierów wartościowych. Wysokość dodatkowego wynagrodzenia zależy od określonego wzrostu wartości rynkowej akcji spółki, w której pracownik jest zatrudniony. Umowa może też zawierać dodatkowe warunki.

Szybko rosnąca popularność tej formy wynagradzania kluczowego personelu i kadry kierowniczej, zwłaszcza spółek giełdowych, skłoniła amerykański Komitet Standardów Rachunkowości Finansowej a następnie Radę Międzynarodowych Standardów Rachunkowości do opracowania szczegółowych zasad postępowania w przypadku stosowania tej formy świadczeń. Poświęcony jest im Międzynarodowy Standard Rachunkowości Finansowej (MSSF) 2 "Płatności w formie akcji własnych".

Natomiast w polskim prawie bilansowym tematyka ta nie została uregulowana. Niemniej w myśl art. 10 ust. 3 ustawy o rachunkowości, jednostki pozostające pod rządami ustawy - w sprawach w niej nieuregulowanych - mogą korzystać z rozwiązań zawartych w MSR/MSSF.

W artykule chcielibyśmy przybliżyć - z jednej strony - rozwiązania MSSF 2, co ułatwi zrozumienie stosunkowo skomplikowanej materii i przewidzianego w MSSF sposobu postępowania, a - z drugiej strony - rozważyć związane z tym problemy na gruncie przepisów obowiązującego u nas prawa handlowego (Ksh) oraz podatkowego, zarówno z punktu widzenia spółki - emitenta, a więc podatku dochodowego od osób prawnych (CIT) jak i osób otrzymujących akcje, a więc podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT). Czytelnicy znajdą też w artykule praktyczne przykłady obliczenia i księgowego ujęcia programów płatności wynagrodzeń w akcjach. Ze względu na złożoność problemu, artykuł ogranicza się do omówienia płatności wynagrodzeń kadry kierowniczej w akcjach.

Co stanowi MSSF 2 (...)

Co stanowi Ksh (...)

Księgowe ujęcie opcji pracowniczych (...)

Praktyczne przykłady ilustrujące zagadnienie (...)

Co stanowią przepisy podatkowe? (...)