KRZYSZTOF G. SZYMAŃSKI

Umorzenie udziałów i akcji - aspekty prawne, bilansowe i podatkowe

(fragment)

Umorzenie udziałów (akcji) w spółce kapitałowej (z o.o. lub akcyjnej) polega na prawnym ich unicestwieniu, czyli na pozbawieniu udziałowca (akcjonariusza) praw udziałowych oraz zwolnieniu go z obowiązków związanych z udziałem (akcją). Kodeks spółek handlowych (Ksh) przewiduje możliwość umorzenia udziałów (akcji), o ile umowa (statut) spółki tak stanowi (por. art. 199 oraz 359-361 Ksh). W spółce akcyjnej umorzenie akcji następuje z chwilą obniżenia kapitału zakładowego. W spółce z o.o. umorzenie udziałów może następować z chwilą obniżenia kapitału zakładowego, jednak bezwzględnie nie musi; może też nastąpić z czystego zysku (zysku bilansowego), choć Ksh nie definiuje tego pojęcia.

Prawidłowe umorzenie udziałów (akcji) wymaga uchwały zgromadzenia udziałowców (walnego zgromadzenia). Umowa lub statut spółki powinny określać warunki i sposób ich umorzenia, pod sankcją bezskuteczności wobec spółki. Statut spółki akcyjnej może przewidywać, że w zamian za umorzone akcje spółka wyda akcjonariuszom świadectwa użytkowe, tj. dokumenty imienne lub na okaziciela bez określonej wartości nominalnej, uczestniczące (o ile statut nie stanowi inaczej) na równi z akcjami w dywidendzie oraz w nadwyżce majątku spółki powstałej po pokryciu wartości nominalnej akcji.

Celem umorzenia udziałów (akcji), w zależności od jego charakteru oraz oczekiwanego rezultatu podjętych czynności, może być:
- pokrycie straty bilansowej (środki pochodzące z umorzenia udziałów (akcji) są zatrzymywane w spółce i obracane na pokrycie straty bilansowej),
- wyłączenie udziałowca (akcjonariusza) ze spółki lub też wystąpienie przez niego ze spółki - przy założeniu, że na jego miejsce nie wstępuje żaden inny lub że żaden inny nie może być znaleziony,
- wyczerpanie się zasobów naturalnych lub majątkowych spółki, a jednocześnie pożądane jest urealnienie wysokości (obniżenie) kapitału zakładowego.

Umorzenie udziałów (akcji) powiązane z obniżeniem kapitału zakładowego nie może jednak powodować, aby kapitał ten był niższy w spółkach z o.o. niż 50 tys. zł, a w spółkach akcyjnych - 500 tys. zł.

Ksh przewiduje trzy rodzaje umorzenia udziałów (akcji):
a) dobrowolne - następujące za zgodą udziałowca (akcjonariusza) po uprzednim nabyciu przez spółkę od niego udziałów (akcji),
b) przymusowe - dokonywane bez zgody udziałowca (akcjonariusza),
c) warunkowe (automatyczne) - dokonywane w razie ziszczenia się określonego w umowie (statucie) spółki zdarzenia.

W doktrynie prawnej wyodrębnia się również czwarty rodzaj umorzenia udziałów (akcji) - umorzenie z mocy prawa; ten rodzaj umorzenia następuje w szczególności w przypadku połączenia lub podziału spółek kapitałowych.

(...)

---