TADEUSZ WAŚLICKI

Kapitał zakładowy, przez fakt iż dzieli się na udziały lub akcje, określa zakres uprawnień wspólników (akcjonariuszy), w tym także ich prawa do udziału w zyskach spółki. Udział w zysku jest w zasadzie wyłącznym tytułem prawnym do pobierania przez wspólników (akcjonariuszy) wypłat ze spółek kapitałowych w czasie ich istnienia.

Prawo do udziału w zysku rocznym oraz prawo do dywidendy, a więc przewidzianej do wypłaty części zysku, nie są pojęciami tożsamymi. W literaturze można spotkać pogląd, że prawo do udziału w zysku rocznym spółki ma charakter pierwotny w stosunku do prawa do dywidendy. Również Sąd Najwyższy, w jednym ze swych wyroków stwierdził, że "prawo do udziału w zysku rocznym spółki jest uprawnieniem osobistym wspólnika i ma ono charakter bezwzględny". Dywidenda natomiast stanowi tę część zysku roku bieżącego lub wcześniej zgromadzonych lecz nierozdzielonych zysków spółki, którą zgromadzenie wspólników spółki z o.o. albo walne zgromadzenie akcjonariuszy przeznaczy w danym roku do podziału pomiędzy uprawnionych.

Istotę prawa do udziału w zysku rocznym spółki w stosunku do wspólników spółek z o.o. wyraża art. 191 § 1, a w odniesieniu do akcjonariuszy spółek akcyjnych - art. 347 § 1 Ksh.

Przewidują one, że prawo do udziału w rocznym zysku netto spółki kapitałowej polega na możliwości uczestniczenia przez udziałowców lub akcjonariuszy w osiągniętym w danym roku lub/i zgromadzonym w latach ubiegłych zysku, w części przeznaczonej do podziału przez zgromadzenie wspólników lub akcjonariuszy.

W myśl Ksh kwota przeznaczona do podziału między wspólników (akcjonariuszy) nie może w danym roku przekraczać - zarówno w przypadku spółki z o.o. (art. 192), jak i spółki akcyjnej (art. 348 § 1) - zysku za ostatni (właśnie zakończony, np. 2005 r.) rok obrotowy, powiększonego o niepodzielone zyski z lat ubiegłych oraz o kwoty przeniesione z - utworzonych w poprzednich latach z zysku - kapitałów zapasowego i rezerwowych, które mogą być przeznaczone w spółkach z o.o. do podziału, a w spółkach akcyjnych na dywidendę. Kwotę tę należy pomniejszyć o niepokryte straty za rok obrotowy i poprzedni (mogą tu się mieścić m.in. korekty błędów podstawowych i straty na udziałach/akcjach własnych) oraz o wartość posiadanych przez spółkę udziałów (akcji) własnych i traktowanych z nimi na równi udziałów (akcji) w jednostce dominującej, jak również o kwoty, które zgodnie z ustawą lub umową względnie statutem spółki powinny zostać przeznaczone z zysku za ostatni rok obrotowy na kapitały zapasowy lub rezerwowe.

Chociaż sformułowanie tych przepisów nie jest precyzyjne (chodzi o kwoty, które zostały przeniesione wcześniej z zysku na kapitał zapasowy lub kapitały rezerwowe, o ile mogą zostać przeznaczone do podziału pomiędzy wspólników lub akcjonariuszy), to nie ulega wątpliwości, że w pierwszej kolejności Ksh nakazuje przeznaczyć zysk netto, a więc po opodatkowaniu, na pokrycie straty lub strat lat wcześniejszych, czyli na odbudowę uszczuplonego kapitału zakładowego, a następnie na wynikające z przepisów prawa bądź postanowień umowy (statutu) spółki obowiązkowe zasilenie kapitału zapasowego lub kapitałów rezerwowych.

O możliwości przeznaczenia do podziału kapitałów rezerwowych lub zapasowego decyduje cel, w jakim zostały one utworzone oraz ograniczenia wynikające z przepisów prawa albo umowy (statutu) spółki. Przykładowo nie można przeznaczyć do podziału, obligatoryjnie tworzonego w spółce akcyjnej kapitału zapasowego do wysokości 1/3 kapitału zakładowego spółki, albo we wszystkich spółkach kapitałowych - kapitału zapasowego utworzonego z "agia" oraz z aktualizacji wyceny rozchodowanych środków trwałych. Inne ograniczenie może wynikać - w myśl Ksh - z posiadania przez spółkę udziałów lub akcji własnych bądź jednostki dominującej.

Podobnie jest w przypadku, gdy zgodnie z umową spółki z o.o. lub statutem spółki akcyjnej istnieje obowiązek przeznaczania części zysku na kapitały o ściśle określonym przeznaczeniu. Kapitały takie mogą być tworzone dla rozwoju spółki, albo stanowić dodatkowe zabezpieczenie na wypadek strat w przyszłości. Wydaje się jednak, że o ile przeznaczenie w latach poprzednich na określony cel zysku nie wynika ani z ustawy, ani z umowy (statutu) spółki, ale wyłącznie z uchwały walnego zgromadzenia, to organ ten może także podjąć formalną decyzję o zmianie przeznaczenia utworzonych w latach poprzednich kapitałów i ich rozdysponowaniu na wypłatę.

Wyliczenie maksymalnej kwoty zysku, który może ulegać podziałowi (...)

Kto decyduje o podziale zysku i jak się go dzieli (...)

Kilka uwag o racjonalności podziału zysku netto (...)

Zaliczki na dywidendę (...)

Quasi dywidenda dla pracowników spółki (...)

Kwestie podatkowe, związane z podziałem zysku netto (...)

Podwyższenie kapitału zakładowego z zysku spółki (...)

Co grozi w przypadku niewypłacenia wspólnikom uchwalonej dywidendy? (...)