MAREK BAROWICZ

Programy komputerowe w świetle przepisów prawa

(fragment)

Celem artykułu jest omówienie problematyki programów komputerowych w aspekcie prawa gospodarczego, a zwłaszcza prawa bilansowego i podatkowego.

Uwzględnienia przy tym wymaga, że jednostka może programy komputerowe zakupić lub wytworzyć we własnym zakresie i:
- użytkować je na własne potrzeby,
- przeznaczyć je do sprzedaży.

Pojęcie programów komputerowych

Programy komputerowe to zapisane w określonym języku programowania algorytmy postępowania, ukierunkowane na rozwiązanie postawionych programowi zadań. Stanowią one zakodowane sekwencje czynności, wykonywanych przez komputer, pozwalające na uzyskanie wymiernego rezultatu w postaci realizacji określonych funkcji i zadań.

U użytkownika programy komputerowe stanowią składnik wartości niematerialnych i prawnych, ale wyłącznie wtedy, gdy nastąpiło nabycie do nich praw autorskich lub licencji. Aby programy były zaś przedmiotem prawa autorskiego, to muszą, jako utwory (czyli niematerialne dobra prawne) stanowić przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze (podlegają wówczas ochronie podobnie jak utwory literackie). Mówiąc inaczej - muszą być efektem pracy człowieka (twórcy) oraz cechować się oryginalnością i niepowtarzalnością.

Twórcy programu (utworu) przysługują autorskie prawa majątkowe oraz prawa osobiste. Autorskie prawa majątkowe oznaczają wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach jego eksploatacji, do których zalicza się zwielokrotnienie (prawo do reprodukcji, w tym także przez kopiowanie), tłumaczenie, przystosowywanie (adaptacja), dokonywanie zmian oraz rozpowszechnianie, w tym przez wprowadzenie do obrotu, a także zawieranie umów użyczenia lub najmu. Twórca ma również prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworu przez osobę trzecią, w przypadku jego odpłatnego udostępnienia.

Autorskie prawa osobiste do programów obejmują natomiast prawo do autorstwa utworu oraz prawo do oznaczania utworu własnym nazwiskiem.

Twórca utworu może w drodze umowy przenieść na nabywcę autorskie prawa majątkowe do programu, co jest równoznaczne z cesją prawa do wyłącznego korzystania z utworu na określonych w umowie polach jego eksploatacji (jest to jednak przypadek stosunkowo rzadko spotykany). Brak w umowie zapisu o cesji praw jest równoznaczny z udzieleniem przez twórcę licencji (kupując program komputerowy, najczęściej nabywa się tylko licencję na jego używanie). Umowa licencyjna jest umową upoważniającą, uprawniającą licencjobiorcę do korzystania z programu na wyróżnionych polach eksploatacji, w określonym czasie i miejscu, a nie umową rozporządzającą. Umowa licencyjna może mieć charakter niewyłączny (gdy upoważnionych do korzystania z tego samego programu jest kilku licencjobiorców) lub - co rzadziej - wyłączny (ogranicza się wtedy do jednego upoważnienia, bez prawa udzielania dalszych licencji). Licencjobiorca może, za zgodą dawcy (określoną w umowie) upoważnić inne osoby do korzystania z programów, w zakresie uzyskanej licencji, poprzez udzielenie tzw. sublicencji.

Legalny dysponent programu (użytkownik na podstawie umowy licencyjnej lub umowy przenoszącej własność egzemplarza utworu bez przejścia autorskich praw majątkowych) może bez zgody podmiotu posiadającego prawa autorskie do programu zwielokrotniać program, tłumaczyć go, przystosowywać lub zmieniać w zakresie, w jakim jest to niezbędne do korzystania z programu zgodnie z jego przeznaczeniem. Dozwolona eksploatacja programu obejmuje więc jego normalne stosowanie w komputerze, poprawianie błędów, sporządzanie kopii zapasowej, badanie funkcjonowania programu oraz jego integrację z innymi stosowanymi programami. Ustawodawca dopuszcza sporządzanie kopii rezerwowej (ale jedynie w jednym egzemplarzu) pod warunkiem, że jest to niezbędne do korzystania z programu komputerowego, a sam producent nie dostarczył takiej kopii wraz z programem. Przez określenie "niezbędne do korzystania" można rozumieć, że sporządzenie kopii powinno chronić przed niebezpieczeństwem zniszczenia oryginalnego egzemplarza programu. Kopia taka ma zatem zapewnić możliwość dalszego, nieprzerwanego korzystania z programu w przypadku utraty lub uszkodzenia nośnika programu (dyskietki, dysku optycznego). Jeżeli nie postanowiono w umowie inaczej, użytkownik nie może korzystać jednocześnie z oryginału i kopii zapasowej programu komputerowego.

U wytwórcy programy przeznaczone dla anonimowego odbiorcy stanowią wyroby gotowe, zaś u pośrednika, zajmującego się ich sprzedażą - towary. Natomiast programy wykonywane na ściśle określone zlecenie zamawiającego stanowią u wytwórcy usługę.

Prawa majątkowe do programu komputerowego opracowanego przez pracownika podczas wykonywania przez niego obowiązków, wynikających ze stosunku pracy (a zatem wykonywania czynności polegających na opracowywaniu programów komputerowych i należących do zakresu zadań pracownika, określonego w umowie o pracę lub wynikającego z obowiązków przewidzianych dla danego stanowiska), co do zasady przysługują pracodawcy. Strony stosunku pracy (pracodawca i pracownik) mogą jednak postanowić inaczej, przewidując, że uprawnienia nabywa pracownik lub będą one przysługiwać wspólnie zarówno pracodawcy, jak i pracownikowi.

Klasyfikacja programów (...)

Programy komputerowe a podatek dochodowy (...)

Amortyzacja programów komputerowych (...)

Obrót programami komputerowymi a VAT (...)

Zakres ochrony prawnej (...)

Sankcje prawne za korzystanie z nielegalnego oprogramowania (...)

---