W myśl ustawy z 27.07.2002 r. Prawo dewizowe (Dz. U. nr 141, poz. 1178 ze zm.) w Polsce obowiązuje zasada swobody obrotu dewizowego z zagranicą, dotycząca w szczególności różnego typu umów wywołujących rozliczenia pieniężne między rezydentami (kontrahenci krajowi) i nierezydentami (kontrahenci zagraniczni).

Prawo dewizowe zawiera jednak także ograniczenia obrotu dewizowego (określone przede wszystkim w art. 9 tej ustawy), dopuszczające dokonywanie pewnych rodzajów obrotu dopiero po uprzednim uzyskaniu zezwolenia dewizowego od NBP. Najważniejsze ograniczenie polega na zakazie (pkt 15 art. 9) przeprowadzania w Polsce, między rezydentami, rozliczeń w walutach obcych, jeżeli nie mają one związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (wyjątek: rozliczenia między osobami fizycznymi). Bez zezwolenia dewizowego osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą i podmioty gospodarcze, mające miejsce zamieszkania lub siedzibę w Polsce, mogą na obszarze Polski dokonywać zapłaty rozrachunków pieniężnych tylko w złotych. Stanowi o tym art. 358 § 1 Kc, w myśl którego zobowiązania pieniężne, a zatem także należności, mogą być na obszarze Polski wyrażane tylko w pieniądzu polskim.

Zakaz ten, w odniesieniu do wyrażania wartości transakcji, nie ma jednak zastosowania do transakcji handlowych zawieranych między kontrahentami krajowymi na podstawie tzw. klauzuli walutowej (art. 358 § 2 Kc), która oznacza, iż strony mogą zastrzec w umowie, iż wysokość zobowiązania pieniężnego (a więc i należności) zostanie ustalona według innego niż pieniądz polski miernika. Klauzula walutowa polega na tym, że zobowiązanie/należność określa się w złotych, zastrzegając jednocześnie, że ich wysokość podlega waloryzacji, stosownie do kursu obranej za miernik waluty obcej. Odpowiednio na dzień płatności, a ściślej wystawienia dokumentu wzywającego do zapłaty (np. faktury), przelicza się kwotę do zapłaty na pieniądz polski według kursu danej waluty obowiązującego na ten dzień. Ma to pozwolić na uniknięcie skutków wahań wartości złotego. Rozrachunki z tytułu takich transakcji dokonywane są jednak w złotych i zalicza się je do rozrachunków wyrażonych w walucie polskiej, mimo waloryzowania należności/zobowiązania w momencie zapłaty za pomocą aktualnego kursu waluty obcej.

Ograniczenia nie dotyczą natomiast należności/zobowiązania z tytułu transakcji z kontrahentami zagranicznymi (nierezydentami) dokonywanych w zgodzie z prawem dewizowym. Mogą one być zarówno ustalane, jak i regulowane przez polskie jednostki (rezydentów) w dowolnej walucie (także polskiej). Podobnie polskie jednostki mogą - bez ubiegania się o zezwolenie dewizowe - ustalać i przyjmować należności od nierezydentów zarówno w walutach obcych wymienialnych, jak i w walucie polskiej.

Transakcje z kontrahentami zagranicznymi (jak np. wewnątrzwspólnotowa dostawa i nabycie towarów, a więc w ramach UE, lub sprzedaż na eksport i zakup z importu, a zatem do lub z innych państw niż UE, oraz zapłata, wniesienie aportu przez wspólnika zagranicznego, czy zaciągnięcie kredytu walutowego) następują jednak z reguły w walutach obcych, stąd należność (w przypadku sprzedaży) lub zobowiązanie (w razie zakupów lub zaciągnięcia kredytu bądź pożyczki) wymaga zapłaty w walucie obcej. Tymczasem księgi rachunkowe prowadzi się, a sprawozdania finansowe sporządza w walucie polskiej (por. art. 9 i art. 45 ust. 5 ustawy o rachunkowości, zwanej dalej ustawą). Dlatego aktywa lub zobowiązania bądź przychody i koszty, mimo że opiewają na walutę obcą, gdyż podlegają zapłacie w tej walucie, wymagają ujęcia w księgach rachunkowych, a następnie w sprawozdaniu finansowym polskiej jednostki w złotych. W tym celu wartość każdej wyrażonej w walucie obcej pozycji aktywów lub zobowiązań bądź operacji przelicza się, przed wprowadzeniem ich do ksiąg, na złote, stosując właściwy na dany dzień kurs, określający relacje złotego do tej waluty. Relacje te jednak nie są stałe, lecz w miarę upływu czasu ulegają zmianom. Inny (wyższy) jest też kurs, po którym bank sprzedaje jednostce potrzebne jej waluty, inny zaś (niższy), po której kupuje on od niej waluty, jeżeli jednostka chce je wymienić na złote. Skutkiem tego są tzw. różnice kursowe między wartością należności lub zobowiązania z dnia ich wprowadzenia do ksiąg a dniem zapłaty należności lub zobowiązania bądź zakupu lub sprzedaży waluty oraz na dzień bilansowy. Ustawa reguluje szczegółowo zasady przeliczania na złote polskie przychodów i kosztów oraz aktywów i zobowiązań wyrażonych w walutach obcych, a także ich zapłaty, jak i zasady stosowania do przeliczeń odpowiednich kursów tych walut oraz sposób rozliczania różnic kursowych, powstałych w wyniku tych przeliczeń.

Zasady ustalania różnic kursowych obowiązujące w księgowości niestety często nie pokrywają się z zasadami określonymi w prawie podatkowym, regulującym zagadnienia podatku od towarów i usług (VAT) oraz ustalania podstawy opodatkowania podatkami dochodowymi od osób prawnych i fizycznych. System podatkowy jest bowiem systemem autonomicznym, niezależnym od przepisów prawa bilansowego. Komplikuje to rozliczenia.

Zamieszczona na końcu opracowania tablica ma przynieść pomoc w rozstrzygnięciu najczęściej występujących wątpliwości.

Aby jednak właściwie z niej korzystać, celowe wydaje się uprzednie przypomnienie zasad wyceny operacji i stosowania odpowiednich kursów walut w świetle prawa bilansowego i podatkowego.

2. Kursy stosowane do wyceny i ich źródła (...)

3. Wycena niektórych operacji w ciągu roku obrotowego (...)

4. Rozliczanie różnic kursowych (...)

5. Różnice kursowe w rachunku zysków i strat (...)

6. Podatkowe ujęcie różnic kursowych (...)

7. Różnice kursowe dotyczące odpisów aktualizujących oraz odpisanych rozrachunków (...)

8. Walutowy rachunek bankowy (...)

9. Inne zagadnienia (...)