STEFAN CZERWIŃSKI

Przepisy ustawy z 29.09.1994 r. o rachunkowości (Dz. U. z 2002 r. nr 76, poz. 694 z późn. zm.), zwanej dalej ustawą, mają częściowo charakter bezwzględnie obowiązujący, częściowo zaś dają jednostkom prawo wyboru. W tym zakresie, w jakim jednostka ma prawo wyboru, może ona dobrać sobie odpowiednie, przewidziane w ustawie, zasady rachunkowości, co dotyczy zwłaszcza:
- metody księgowości i sposobu jej prowadzenia (ręcznie, komputerowo),
- układu i szczegółowości kont,
- terminów inwentaryzacji,
- sposobu wyceny niektórych aktywów i zobowiązań oraz ustalania przychodów i kosztów,
- doboru postaci niektórych sprawozdań finansowych.

Zbiór stosowanych przez jednostkę bezwzględnie obowiązujących i wybranych przez nią zasad rachunkowości określa się mianem "polityki rachunkowości".

W ustawie zasady (polityka) rachunkowości zostały zdefiniowane w art. 3 ust. 1 pkt 11 jako wybrane i stosowane przez jednostkę odpowiednie do jej działalności rozwiązania dopuszczone ustawą, w tym także określone w MSR1, zapewniające wymaganą jakość sprawozdań finansowych.

Jednostka dokonując wyboru zasad oraz sposobów prowadzenia rachunkowości powinna zapewnić wyodrębnienie w niej wszystkich zdarzeń istotnych do oceny jej sytuacji majątkowej i finansowej oraz wyniku finansowego przy zachowaniu zasady2 rzetelności (art. 4 ust. 1), ciągłości i porównywalności (art. 5 ust. 1), memoriału (art. 6 ust. 1), współmierności (art. 6 ust. 2), ostrożności (art. 7 ust. 1 i 2), odrębności lub wyceny indywidualnej (art. 7 ust. 3) oraz istotności (art. 8 ust. 1).

Zasady te powinny być uwzględnione przy wyborze przez jednostkę rozwiązań cząstkowych składających się łącznie na politykę rachunkowości.

Na marginesie: w księgach rachunkowych i sprawozdaniu finansowym należy ujmować operacje gospodarcze zgodnie z ich treścią ekonomiczną (art. 4 ust. 2), co oznacza obowiązek respektowania tzw. zasady "wyższości treści nad formą".

Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej zawierają następującą definicję tej zasady: "jeżeli dane informacje mają wiernie odzwierciedlać transakcje i inne zdarzenia, które starają się odzwierciedlać, to należy je księgować i przedstawiać zgodnie z ich treścią ekonomiczną i rzeczywistością gospodarczą, a nie tylko formą prawną".

Sprawa nie jest prosta, co ilustrują dwa przykłady:
- jednostka nabyła na podstawie faktury VAT grunt i zapłaciła za niego; strony nie zawarły jednak notarialnego aktu kupna/sprzedaży; czy zakup jest ważny? W świetle prawa nie (art. 158 Kc);
- jednostka zobligowana do poddania swego sprawozdania finansowego badaniu przez biegłego rewidenta nie dopełniła tego obowiązku, a zgromadzenie wspólników podjęło uchwałę o zatwierdzeniu sprawozdania finansowego i wypłacie dywidendy, co też nastąpiło; ustawa uznaje taką operację za nieważną z mocy prawa (art. 53 ust. 3); czy nastąpiła wypłata dywidendy, czy zaliczki na rzecz wspólników?

Na szczęście ustalając politykę rachunkowości, nie ma potrzeby z góry, na wyrost przesądzać takich i podobnych spraw, gdyż zdarzają się one rzadko i za każdym razem wymagają indywidualnego potraktowania.

Opis polityki rachunkowości (...)

Co pokazuje praktyka (...)