PIOTR CIESIELSKI

Upadłość podmiotu gospodarczego jest zdarzeniem, które pociąga za sobą wiele konsekwencji i kosztów. Ponosi je znaczna grupa osób i instytucji, powiązanych w różny sposób z upadłym przedsiębiorstwem. Dlatego możliwość przewidzenia bankructwa danego przedsiębiorstwa jest niezwykle cenna. Zainteresowani taką wiedzą są przede wszystkim tzw. wewnętrzni odbiorcy informacji o przedsiębiorstwie, czyli zarząd i rada nadzorcza, jego właściciele (udziałowcy, akcjonariusze), a także pracownicy. Osobami z zewnątrz, zainteresowanymi tego typu informacjami są też kontrahenci przedsiębiorstwa: jego kredytodawcy, dostawcy, potencjalni inwestorzy, a także audytorzy, administracja państwowa, władze lokalne itd.

W interesie każdego przedsiębiorstwa, zwłaszcza borykającego się z trudnościami finansowymi, leży, aby stopień zagrożenia upadłością był w miarę bieżąco obserwowany na podstawie wewnętrznych procedur i danych sprawozdawczych. Ponadto, zgodnie z obowiązkiem określonym w ustawie o rachunkowości, przedsiębiorstwo powinno przynajmniej raz w roku, we wprowadzeniu do sprawozdania finansowego, wypowiedzieć się na temat możliwości kontynuowania przez nie działalności gospodarczej. Jeżeli przedsiębiorstwo podlega badaniu, to stwierdzenie to wymaga zweryfikowania przez niezależnego i obiektywnego biegłego rewidenta. Jednym z elementów sporządzanej przez niego opinii jest zgłoszenie w niej ewentualnego zastrzeżenia, spowodowanego istnieniem poważnych zagrożeń dla kontynuowania działalności przez badany podmiot gospodarczy. Zastrzeżenie takie jest zgłaszane wtedy, gdy - zdaniem biegłego rewidenta - istnieją przesłanki świadczące o znacznym prawdopodobieństwie bankructwa spółki. Niesie ono zazwyczaj ze sobą wiele skutków. Gwałtownie obniża się zdolność kredytowa zagrożonej firmy, dostawcy niechętnie udzielają jej kredytów kupieckich, wiarygodność i renoma spółki wystawione są na szwank. Dlatego obie strony, tak przedsiębiorstwo jak i badający je audytor, są zainteresowane tym, żeby ewentualne zastrzeżenie nie było zgłaszane pochopnie.

Audytor badający sprawozdanie finansowe określonego podmiotu musi odpowiedzieć sobie na pytanie: czy sytuacja majątkowo-finansowa badanej firmy, wynikająca z jej sprawozdania finansowego, wskazuje na zwiększone prawdopodobieństwo bankructwa? Odpowiedzi na to pytanie audytor może oczywiście udzielić wyłącznie w oparciu o swą wiedzę i doświadczenie, ale dobrze jest, gdy wspiera go zastosowanie odpowiednich, obiektywnych metod. Chodzi tu o różnego rodzaju modele matematyczne i ekonometryczne, które drogą selekcji najważniejszych wskaźników finansowych pozwalają obliczyć prawdopodobieństwo upadłości.

2. Niektóre badania nad upadłością przedsiębiorstw

Praktyczną przydatność modeli ilościowych do prognozowania bankructwa dostrzeżono już pod koniec lat 60. dwudziestego wieku. Przełomową pracą z tamtego okresu był artykuł Altmana (1968), w którym wykorzystał on metodę analizy dyskryminacyjnej. Metoda ta przyporządkowuje badane przedsiębiorstwa do jednej z dwóch grup - bankrutów i niebankrutów, zaś klasyfikacja taka następuje na podstawie wartości funkcji, będącej liniową kombinacją kilku wskaźników finansowych. Altman w swoim badaniu wykorzystywał pięć wskaźników: kapitał obrotowy dzielony przez aktywa ogółem, zyski zatrzymane dzielone przez aktywa ogółem (zyski zatrzymane - suma zysków i strat, odnotowanych przez przedsiębiorstwo w czasie całego okresu jego działalności), EBIT2 dzielony przez aktywa ogółem, wartość rynkowa kapitału własnego dzielona przez zobowiązania ogółem oraz sprzedaż dzielona przez aktywa ogółem. Oszacowany model pozwolił na prawidłowe sklasyfikowanie 95% przedsiębiorstw na jeden rok przed upadłością i 83% przedsiębiorstw na dwa lata przed upadłością.

Podejście oparte o analizę dyskryminacyjną dominowało także w dotychczasowych badaniach nad upadłością polskich przedsiębiorstw. D. Hadasik (1998) przeprowadziła obliczenia na podstawie sprawozdań finansowych 39 przedsiębiorstw z lat 1991-1997. Oszacowano szereg modeli, zawierających od 4 do 7 zmiennych, których skuteczność sięgała od 88,52% do 96,72%. Za najważniejsze zmienne uznano: wskaźnik ogólnego zadłużenia, wskaźnik rotacji należności, cykl odnowienia zapasów i rentowność zapasów.

A. Hołda (2001) do oszacowania funkcji dyskryminacyjnej wykorzystał 40 sprawozdań firm, które ogłosiły upadłość w latach 1993-1996, oraz 40 sprawozdań "zdrowych" firm. Na podstawie tych danych opracował model, którego skuteczność sięgała 92,5% i który zawierał następujące zmienne: wskaźnik bieżącej płynności, wskaźnik ogólnego zadłużenia, rentowność majątku, wskaźnik cyklu zobowiązań i wskaźnik rotacji aktywów ogółem

Charakterystyczną cechą badań nad upadłością przedsiębiorstw jest to, że wybrane wskaźniki finansowe i otrzymane wyniki mogą różnić się znacznie w zależności od kraju i okresu, z jakiego pochodzą. Specyfika danego kraju lub okresu sprawia, że pewne wskaźniki, dotychczas rzadko stosowane, mogą nieoczekiwanie nabrać zupełnie nowego znaczenia. Dlatego też nie da się wskazać jednego, stałego zestawu zmiennych, który pozwoliłby na prognozowanie upadłości jednakowo dokładnie, bez względu na okoliczności. Powoduje to, że opracowywanie coraz to nowych modeli prognozujących bankructwo jest właściwie nieuniknione, a każde kolejne badanie z tej dziedziny może wnieść coś nowego.

3. Ocena zagrożenia przedsiębiorstwa upadłością na podstawie wskaźników finansowych (...)

4. Przykład badania prawdopodobieństwa upadłości (...)

Aneks. Ekonometryczne modele prawdopodobieństwa upadłości (...)