ZDZISŁAW FEDAK, TADEUSZ NAUMIUK

1. Poprzednie trzy odcinki były poświęcone pomiarowi ilości i wartości zużycia (wsadu) czynników produkcji, a więc kosztom: pracy ludzkiej, materiałów i aparatu wytwórczego, zużytych w pewnym okresie. Niniejszy traktuje o ustalaniu, to jest pomiarze ilości i wartości efektów tego zużycia w postaci "uzysku" produktów, które wytworzono w tym samym okresie. Zasadą, wynikającą z ogólnych reguł rachunkowości jest przy tym, że produkty wycenia się w wysokości poniesionych na nie kosztów wytworzenia, wolnych od strat i nie wyższych od cen możliwych do osiągnięcia przy ich sprzedaży.

Pomiar wytworzonych w okresie produktów jest zawsze potrzebny. Zarówno w razie prowadzenia pełnego rachunku kosztów, kiedy to końcowym jego etapem jest rozliczenie kosztów wytworzenia na nośniki kosztów (dalej nośniki), jak też w razie prowadzenia rachunku kosztów ograniczonego do tzw. pogotowia kalkulacyjnego, kiedy to rozliczenie kosztów kończy się przypisaniem kosztów bezpośrednich - bardzo pojemnemu pojęciu "produkcja" (płace bezpośrednie są ponadto gromadzone w przekroju mpk, w których praca ta miała miejsce), zaś pośrednich kosztów produkcji - mpk.

Niemniej pomiar taki może być mniej lub więcej utrudniony, zależnie od typu produkcji, liczby jednocześnie wytwarzanych produktów i możliwości ich pomiaru.

Zależnie od typu produkcji pomiar produktów następuje:
- w przypadku produkcji masowej oraz wielko- i średnioseryjnej - w przekroju czasowym za poszczególne okresy,
- w przypadku produkcji indywidualnej i małoseryjnej - w przekroju rzeczowym, poszczególnych zleceń wykonanych w danym okresie.

O ile przy tym w przemysłach wydobywczych i wytwórczych produkuje się nieustannie pewien ograniczony, stosunkowo łatwo mierzalny asortyment produktów, to w przemysłach przetwórczych produkuje się na ogół dużą liczbę wciąż zmienianych wyrobów, dla których często brak wspólnej miary lub miara taka budzi różne wątpliwości (np. tonę obrabiarek).

Z reguły kierownictwo przedsiębiorstwa stawia pytanie, jakie koszty poniesiono i jakie uzyskano dzięki temu pożytki, nie zaś tylko ile wyniosły koszty.

Trzeba zarazem mieć świadomość, że informacja o wytworzonych produktach, jeżeli nawet uporano się z ich pomiarem, w jakiejś mierze nie jest pełna, gdyż:
- nie wynika z niej, czy wytworzone produkty znajdą zbyt czy nie; w tym drugim przypadku w istocie nastąpiło marnotrawstwo zużytych czynników produkcji, narażające przedsiębiorstwo na straty; dlatego przedsiębiorstwo powinno w pełni świadomie, dopiero po rozpoznaniu że wyroby w obecnej postaci, cenie i koszcie mają szansę znaleźć odbiorców, zezwalać na rozpoczęcie ich produkcji, choć oczywiście, szczególnie przy nowych produktach, istnieje ryzyko, że nie trafiono w oczekiwania rynku;
- nie pozwala zazwyczaj uwzględnić w kosztach - ważnej w wielu branżach - jakości wyrobów (1, 2, 3 gatunek), istotnie wpływającej na ich atrakcyjność i cenę sprzedaży.

Na "uzysk", a więc produkcję, składają się wytworzone w danym okresie produkty:
- gotowe - wyroby i usługi, tak materialne jak i niematerialne,
- niezakończone, których stan na koniec okresu, z uwagi na zmiany ilości i stopnia gotowości (przetworzenia) może w stosunku do stanu na początek okresu rosnąć, wobec wzrostu ilości albo stopnia zaawansowania niegotowych produktów lub maleć, ze względu na zużycie części produkcji niezakończonej do wytworzenia gotowych produktów.

Zarówno produkty gotowe jak i niezakończone mogą być przeznaczone do sprzedaży lub na własne potrzeby przedsiębiorstwa, jako środki trwałe lub ich ulepszenia, remonty, narzędzia, opakowania itp., zwiększające jego aktywa.

Informacja o produkcji ma zatem dotyczyć ogółu wytworzonych w okresie produktów gotowych i niezakończonych, w podziale na ich grupy (nośniki), umożliwiając porównanie z poniesionymi w związku z tym kosztami.

(...)