ANTONI F. RECZEK

Oczekuje się, że w drugiej połowie 2005 roku Parlament Europejski i Rada Europy zaaprobują nową europejską dyrektywę o badaniu sprawozdań finansowych i związanych z tym kwestii. Dyrektywa ta zastąpi dotychczasową 8 Dyrektywę, mającą o wiele węższy zakres i będzie miała znaczący wpływ na sposób badania sprawozdań finansowych oraz prowadzenia firm audytorskich. Postanowienia 8 Dyrektywy będą miały również wpływ na podmioty sporządzające - podlegające ustawowo badaniu - sprawozdania finansowe, na audytorów oraz na krajowych regulatorów. W niniejszym artykule pragnę zwrócić uwagę jedynie na kluczowe postanowienia dyrektywy, głównie z perspektywy audytora. Nie odnoszę się w nim na przykład do takich kwestii, jak międzynarodowa współpraca regulatorów.

Okoliczności powstania nowej Dyrektywy

Pierwsze prawne orzeczenie UE poświęcone badaniu sprawozdań finansowych opublikowano już w 1978 roku, kiedy to 4 Dyrektywą, dotyczącą sprawozdawczości spółek, wprowadzono wymóg badania jednostkowych sprawozdań finansowych spółek akcyjnych i z ograniczoną odpowiedzialnością. Następnie, na mocy 7 Dyrektywy z 1983 roku, wymóg badania rozciągnięto na skonsolidowane sprawozdania finansowe spółek akcyjnych i z ograniczoną odpowiedzialnością. W kwietniu 1984 roku przyjęto 8 Dyrektywę "o zatwierdzaniu osób odpowiedzialnych za przeprowadzanie badań dokumentów rachunkowych".

Pierwotna, na razie wciąż obowiązująca, 8 Dyrektywa określa dość ogólnie minimalne wymogi dotyczące wykształcenia i warunków, jakie powinni spełniać audytorzy i firmy audytorskie. Już w momencie przyjęcia 8 Dyrektywy dość powszechne było odczucie, że nie spełnia ona oczekiwań rynku, ale jednocześnie nie chciano rozpoczynać debaty politycznej, która byłaby niezbędna, aby osiągnąć coś więcej w zakresie tworzenia standardów i przepisów oraz harmonizacji krajowych systemów prawnych.

W miarę coraz większej integracji państw UE, następującej w latach 80. ub. wieku, szeregu spektakularnych bankructw (BCCI, Maxwell) i rosnącej frustracji spowodowanej wątpliwościami co do jakości sprawozdań finansowych i ich badań, nasilającej się w związku z rosnącą aktywnością na rynkach kapitałowych UE, Komisja Europejska zaczęła ponownie przyglądać się problemom audytu. Na początku 1996 roku Komisja wydała dokument, tzw. "zieloną książkę", na temat "roli, pozycji i obowiązków biegłego rewidenta w UE". Następnie, w roku 1999, powołano Komisję ds. Audytu, której zadaniem było przedyskutowanie roli audytu z naukowcami, przedstawicielami zawodu i krajów członkowskich UE z punktu widzenia podniesienia jakości ustawowych badań sprawozdań finansowych. Komisja opublikowała swoje niewiążące rekomendacje dotyczące jakości badania sprawozdań finansowych w 2000 roku oraz niezależności audytorów - w 2002 roku. Na zakres i temperaturę debaty na temat badania sprawozdań finansowych w UE znaczny wpływ miały najpierw skandale księgowe w USA (Enron, Worldcom), a następnie w Europie (Ahold, Parmalat).

Aby uniknąć gwałtownych reakcji na dostrzegane słabości wykonywania zawodu audytora, Komisja Europejska wolała wprowadzić zmiany prawne dotyczące audytu w ramach szerszego programu doskonalenia przepisów dotyczących rynków kapitałowych, ładu korporacyjnego, rachunkowości i audytu. Podejście takie zostało zatwierdzone na posiedzeniu Rady ECOFIN (ministrów finansów krajów UE) w kwietniu 2002 roku. W kwestii audytu Komisja w maju 2003 roku przedstawiła kluczowe priorytety i cele strategiczne podzielone na krótko- i długoterminowe oraz zaproponowała Parlamentowi i Radzie Europy modernizację 8 Dyrektywy. Prace rozpoczęło stworzenie wersji roboczej, rozesłanej do dyskusji w grudniu 2003 r. Od tego czasu projekt dyrektywy jest przedmiotem intensywnych dyskusji wszystkich zainteresowanych stron; uczestniczy w niej też grupa zawodowa audytorów. W marcu 2004 r. Komisja wydała zaktualizowany projekt, a następnie, po kolejnych konsultacjach, w grudniu 2004 r. Rada opracowała propozycję kompromisową, skierowaną już pod obrady Parlamentu UE.

Prace w Parlamencie rozpoczęły się od tego, że Komisja Gospodarcza i Monetarna, Komisja Przemysłu oraz Komisja Rynku Wewnętrznego przedłożyły swoje propozycje kierującej pracami nad projektem nowej 8 Dyrektywy Komisji Prawnej. Komisja Prawna nadal ustala swoje stanowisko, gdyż chciałaby wypracować szereg kompromisów z Radą Europy, aby uniknąć odrzucenia przez Radę wersji Dyrektywy zatwierdzonej przez Parlament, a w następstwie tego konieczności drugiego czytania, co nieuchronnie opóźniłoby zatwierdzenie Dyrektywy do później jesieni. Ostateczne głosowanie w Komisji Prawnej prawdopodobnie nie nastąpi przed końcem maja 2005 r.

Obecnie przewiduje się, że debata parlamentarna (pierwsze czytanie) odbędzie się pod koniec czerwca 2005 r. Nie wydaje się, by okres do rozpoczęcia tej debaty przebiegał spokojnie. Parlament musi jeszcze rozpatrzyć 53 ze 107 poprawek zgłoszonych przez trzy Komisje, które przedstawiły swoje ostateczne propozycje. Sama Komisja Prawna zgłosiła do wewnętrznej dyskusji 144 poprawki.

Nowa 8 Dyrektywa - kluczowe kwestie

Z analizy wersji roboczej 8 Dyrektywy, sporządzonej przez Radę w grudniu 2004 r. i skierowanej do Parlamentu Europejskiego wynika wyraźnie, że większość problemów zawartych w strategii znalazło się w projekcie dyrektywy. Poczyniono jednak szereg ustępstw, szczególnie jeśli chodzi o własność i kontrolę firm audytorskich (Art. 3).

Niniejsze omówienie kluczowych przepisów zawartych w projekcie dyrektywie przedstawia przede wszystkim propozycje Rady. Czytając je należy rozróżniać przepisy mające zastosowanie do spółek, na których spoczywa obowiązek poddania się rocznemu badaniu sprawozdań finansowych zgodnie z 4 Dyrektywą UE1, od przepisów dotyczących spółek określanych mianem "jednostek zainteresowania publicznego". Rozumie się przez nie spółki, których papiery wartościowe są przedmiotem publicznego obrotu w dowolnym państwie UE, instytucje kredytowe, firmy ubezpieczeniowe oraz określone przez regulatora krajowego spółki posiadające dla danego kraju duże znaczenie ze względu na wielkość, liczbę pracowników lub rodzaj działalności. Zasadniczo postanowienia projektu Dyrektywy mają zastosowanie do obu rodzajów jednostek, z wyjątkiem konkretnie wymienionych przypadków. Oznaczenia numeryczne pochodzą z projektu Rady z grudnia 2004 r.

Zatwierdzanie biegłych rewidentów i firm audytorskich (Art. 3) (...)

Kwalifikacje zawodowe i ustawiczne doskonalenie (Art. 6-12) (...)

Zatwierdzanie biegłych rewidentów z innych państw członkowskich (Art. 14) (...)

Etyka zawodowa, niezależność i tajemnica zawodowa (Art. 22) (...)

Poufność i tajemnica zawodowa (Art. 23) (...)

Wynagrodzenie za badanie (Art. 25) (...)

Międzynarodowe Standardy Rewizji Finansowej (Art. 26) (...)

Badanie sprawozdania finansowego grupy kapitałowej (Art. 27) (...)

Sprawozdanie audytora z badania (Art. 28) (...)

Zapewnianie jakości (Art. 29) (...)

Systemy dochodzeń i sankcji (Art. 30) (...)

Nadzór publiczny (Art. 31) (...)

Wybór i odwoływanie audytorów oraz przepływ informacji (...)

Inne Dyrektywy (...)

Wnioski (...)