ZDZISŁAW FEDAK, TADEUSZ NAUMIUK

Procedury (działania) składające się na rachunek kosztów polegają - jak wiadomo - na ujęciu w różnych przekrojach wycenionych danych o zużyciu, a więc kosztów jakie poniesiono w pewnym okresie, w toku właściwej działalności operacyjnej, np. produkcyjnej oraz ustaleniu uzyskanych dzięki temu rezultatów.

Są to przede wszystkim informacje o: * zużyciu głównych czynników produkcji, to jest:
- czasu pracy, odpowiednio zorganizowanych ludzi, wykorzystanego na
- pozyskanie od przyrody (surowce) lub przekształcenie bądź zużycie przedmiotów produkcji (materiałów), za pomocą
- "aparatu wytwórczego", a więc zestawu narzędzi wspomagających pracę ręczną, maszyn i urządzeń zastępujących pracę ludzką, pomieszczeń w których produkcja następuje, aparatury pomiarowej, itp. oraz
* uzyskanych lub wytworzonych w wyniku tego zużycia produktach: wyrobach, półfabrykatach, usługach.

Informacje te stanowią kościec rachunku kosztów. I mimo że przedmiotem rachunku są koszty, a więc wielkości wyrażone w jednostkach pieniężnych, to ich przydatność praktyczna będzie mała, jeżeli nie uzupełnią ich informacje o pracochłonności czy materiałochłonności produkcji lub stopniu wykorzystania aparatu wytwórczego podczas produkcji.

Nie są obejmowane rachunkiem kosztów koszty:
- pośrednio tylko związane z działalnością operacyjną, jak np. wykonanej własnymi siłami likwidacji (rozbiórki) nienadających się już do użytku budynków czy maszyn, utrzymania zakładowych obiektów socjalnych służących rehabilitacji niepełnosprawnych pracowników,
- finansowe,
- wywołane zdarzeniami trudnymi do przewidzenia, następującymi poza działalnością operacyjną, np. usuwaniem skutków pożaru.

Koszty takie albo - dzięki selekcji - od razu są wyłączane z rachunku kosztów albo wstępnie są obejmowane tym rachunkiem, a potem, po ustaleniu łącznej ich kwoty, wyłączane z niego.

Warunkiem poprawnego przeprowadzenia rachunku kosztów jest posiadanie kompletnych danych o tym co i ile zużyto (jaki rodzaj kosztu), kiedy, w jakim okresie to nastąpiło, czy dotyczy to właściwej działalności operacyjnej, gdzie, na jakim miejscu powstania kosztów (dalej mpk), na co, w jakim celu, jakiego nośnika kosztów ono dotyczy (dalej nośnika) i jakie są tego efekty w postaci ilości i wartości produktów. Dane te powinny by wynikać z odpowiednich dokumentów, zazwyczaj własnych - wewnętrznych, co dotyczy wynagrodzeń, zużycia materiałów, amortyzacji środków trwałych lub przyjętych do magazynu produktów, rzadziej zewnętrznych - obcych i własnych, co dotyczy usług, niektórych wynagrodzeń i materiałów oraz różnych wydatków.

Pierwotne dane dokumentów własnych - to w większości przypadków, choć nie wyłącznie, zarejestrowane na podstawie pomiaru ilości zużycia i produkcji, wymagające następnie wyceny oraz zgrupowania w dostosowaniu do przyjętego sposobu prowadzenia rachunku kosztów lub wyłączenia z niego.

Jednym z warunków właściwego grupowania kosztów według rodzajów, mpk i celów ich poniesienia (mogą nimi być nośniki lub funkcje) jest jednoznaczne określenie treści "granic" poszczególnych przekrojów ewidencyjnych, a więc "szufladek", do których trafiają posegregowane koszty i poinformowanie o tym tych wszystkich, którzy wystawiają lub dekretują dowody dokumentujące poniesienie kosztów.

Przykładowo, trzeba przesądzić:
- co zalicza się do właściwej działalności operacyjnej, a co nią nie jest,
- jaka jest treść poszczególnych rodzajów kosztów, na przykład gdzie "kończą się" wynagrodzenia a zaczynają usługi obce lub czy zużycie przedmiotów o okresie używania dłuższym niż rok, ale niskiej cenie jednostkowej, to zużycie materiałów czy środków trwałych,
- gdzie kończą się koszty mpk - objęte funkcją produkcji (np. pakowanie wyrobów poprzedzające oddanie ich do magazynu wyrobów gotowych), a gdzie zaczynają koszty mpk - objęte funkcją sprzedaży (np. pakowanie wyrobów w partie wysyłkowe następujące w ekspedycji); w ramach zaś mpk produkcyjnych, gdzie przebiega granica między nimi, czy następuje ich rozczłonkowanie na objęte wydziałem etapy produkcji lub grupy maszyn,
- co zalicza się do kosztów bezpośrednich nośników, a co do kosztów pośrednich, obciążających wyłącznie mpk.

Na te i inne pytania postaramy się w dalszej części opracowania odpowiedzieć. Już teraz przyjmujemy jednak umowne założenie, że w przedsiębiorstwie jednoznacznie przesądzono te kwestie i w tym celu opracowano tzw. warsztatowy plan kont - znany wszystkim uczestnikom rachunku kosztów. W warsztatowym planie kont lub inaczej nazwanym dokumencie tego rodzaju wyraźnie określono treść wszystkich "szufladek", do których kwalifikowane są poszczególne składniki kosztów i efekty ich poniesienia. Co więcej - nadano rodzajom kosztów, poszczególnym mpk jak i celom oraz efektom poniesienia kosztów odpowiednie symbole liczbowe lub literowe, co umożliwia łatwe ich zidentyfikowanie, pozwalające później na właściwe grupowanie dowodów dokumentujących koszty i efekty ich poniesienia.

(...)

9. Pomiar, wycena i grupowanie wynagrodzeń za pracę

1. Pierwszy czynnik produkcji - to wynagrodzenia za pracę. Praca może być świadczona przez personel jednostki stale zatrudniony na podstawie umów o pracę (pracownicy), a na jego pełne wynagrodzenie składają się płace, wypłacane w pieniądzu lub naturze, zależne od czasu lub efektów pracy oraz świadczenia socjalne obowiązkowe (np. pokrywane przez pracodawcę składki ubezpieczeń społecznych, odpisy na Zakładowy Fundusz Świadczeń Socjalnych, ustawowe odprawy emerytalne i rentowe) lub dobrowolne (np. inne odprawy niż obowiązkowe).

Natomiast wynagrodzenie efektów (a nie czasu) pracy niezatrudnionych stale osób fizycznych, nieprowadzących działalności gospodarczej, świadczonej na rzecz jednostki - jeżeli przepisy o ubezpieczeniach społecznych nie stanowią inaczej - obejmuje wyłącznie płace, z reguły pieniężne, wynikające z umów zlecenia lub umów o dzieło, w tym także z tytułu pracy nakładczej lub przewidzianych prawem autorskim. Pośrednią formę stanowią wynagrodzenia agencyjno-prowizyjne zależne od wielkości sprzedaży lub marży realizowanej na sprzedaży.

Zważywszy, że stale zatrudnieni robotnicy są wynagradzani zależnie od ich kwalifikacji oraz długości czasu postawionego przez nich do dyspozycji jednostki, powinna ona w swoim interesie kontrolować wielkość tego czasu i sposób jego wykorzystania. W tym celu prowadzi się pomiar czasu przebywania robotników w zakładzie pracy (np. za pomocą kart zegarowych rejestrujących czas wejścia i wyjścia) i ewidencję jego wykorzystania (co robotnicy robili w czasie obecności w zakładzie pracy), porównując (bilansując) w przekroju dni obie te wielkości. Pozwala to ustalić nieobecnych, wyżej płatne godziny nadliczbowe, dyscyplinować ewidencję wykorzystania czasu pracy.

Zależnie od systemu wynagrodzeń opłacany jest albo czas obecności robotników w zakładzie pracy przy uwzględnieniu ich osobistych umiejętności/kwalifikacji (dniówka), albo efekty ich pracy, przy uwzględnieniu wymaganych do wykonania danego zadania umiejętności (akord). Przy akordzie jest to w gruncie rzeczy czas nominalny (a nie rzeczywisty) poświęcony przez robotników zgodnie z normami na spełnienie wyznaczonych im zadań, wymagających od wykonawców posiadania określonych kwalifikacji (umiejętności), które mogą się różnić od rzeczywistych kwalifikacji wykonawców. Mimo, że przy akordzie płaci się za efekty, a nie za czas przebywania w pracy, również w razie stosowania akordu celowe jest bilansowanie czasu pracy, gdyż:
- niekiedy akord nie ma charakteru prostego (wykonana ilość zadania × stawka za sztukę lub wykonana ilość zadania × norma czasu pracy za jednostkę zadania × stawka zaszeregowania zadania), lecz progresywny, kiedy to dodatkowo premiuje się osiągnięty poziom wydajności pracy (relację czasu normatywnego do rzeczywiście poświęconego na wykonanie zadania) lub
- tylko część czasu pracy jest wynagradzana akordowo; pozostałość czasu pracy robotnika jest wynagradzana według zasad dniówki, gdyż wykonuje on czynności niezakordowane bądź czas, który mógłby być poświęcony na wykonanie zakordowanych zadań, nie może być z przyczyn obiektywnych wykorzystany na te cele (np. brak zleceń, awaria maszyny lub narzędzi, brak surowca lub zasilania w prąd) na skutek czego następuje przestój albo robotnik wykonuje czynności zastępcze (np. konserwacja maszyn) opłacane według zasad dniówki.

Jeżeli przy tym w rzeczywistości przestój lub czynności zastępcze nie miały miejsca lub trwały krócej niż zanotowano w ewidencji, to robotnik otrzymuje za ten sam czas pracy podwójne wynagrodzenie (raz wypłacane w akordzie, drugi - dniówkowo). Uzasadnia to zwrócenie uwagi na strukturę wynagrodzenia pracowników.

(...)

c.d.n