IRENA SOBAŃSKA

W okresie transformacji gospodarki polskiej, pod wpływem zmian prawa, prywatyzacji, restrukturyzacji i liberalizacji rynku, zasadniczej zmianie uległy warunki działania przedsiębiorstw i następowały zmiany w sposobach zarządzania. Przedsiębiorstwa uzyskały swobodę podejmowania decyzji, w tym swobodę wyboru systemu rachunku kosztów, a zarazem stały się odpowiedzialne za swoje wyniki ekonomiczne.

Nowe warunki działania oraz wzrost wiedzy i umiejętności kierownictwa spowodowały zapotrzebowanie na informacje o kosztach, przydatne zwłaszcza do planowania i kontroli. W wielu przedsiębiorstwach nastąpiły zmiany systemu rachunku kosztów i wdrożono zintegrowane systemy informacyjne, wcześniej niedostępne na rynku polskim. Długoletnia współpraca autorki z praktyką w zakresie modernizowania systemów rachunku kosztów (consulting) oraz badania empiryczne przeprowadzone w latach 1999-2001 wskazują, że w ostatnich latach nastąpił rozwój rachunku kosztów i rachunkowości zarządczej, głównie w dużych i średnich przedsiębiorstwach działających w Polsce. Rozwój ten następował szybciej w przedsiębiorstwach działających w oparciu o kapitał zagraniczny. W firmach takich coraz częściej wdrażane były nowoczesne systemy rachunku kosztów jak rachunek kosztów działań, rachunek kosztów celu, które wspomagają strategiczne zarządzanie. W firmach opartych na kapitale polskim wdrażane były najczęściej systemy rachunku kosztów zmiennych - standardowych w formie rozwiniętej (wielostopniowy i wieloblokowy rachunek kosztów i wyników), a w ostatnich latach podejmowane były coraz częściej próby wdrożenia rachunku kosztów działań (głównie w publicznych spółkach akcyjnych).

Niewątpliwie wdrażane w ostatnich latach nowe systemy rachunku kosztów wraz ze stosowaną w nich techniką budżetowania kosztów, przychodów i wyników oraz nowe warunki działania przedsiębiorstw (konkurencja, recesja gospodarcza) powinny były przyczynić się do wzrostu wiedzy pracowników o kosztach, a w szczególności kierowników niższych szczebli zarządzania.

Świadomość kosztów u pracowników warunkuje kształtowanie się u nich postaw proaktywnych i proefektywnościowych oraz stanowi jeden ze składników kultury organizacji w firmach stosujących kryteria sprawności działania. Poziom świadomości kosztów wśród pracowników rzutuje na poziom kultury organizacji, rozumianej jako system wartości i norm określających sposoby racjonalnego działania. Może on, badany okresowo, stanowić jeden z mierników perspektywy rozwoju pracowników, uwzględnianych w strategicznej karcie wyników.

Dla poznania stopnia świadomości kosztów pracowników przedsiębiorstw działających w Polsce przeprowadzono w 2003 roku badania empiryczne.

Głównym celem tych badań było poznanie poziomu wiedzy pracowników, zatrudnionych w różnych przedsiębiorstwach o kosztach podmiotu wewnętrznego (wydziału produkcji, działu zarządu), w którym pracują lub którym kierują, oraz podejmowanych przez nich działań, zapewniających redukcję kosztów podmiotu, a następnie zwiększenie wartości firmy i jej konkurencyjności.

Wyniki badań zamieszczone w artykule mogą stanowić również wzorzec dobrej praktyki (benchmark) dla specjalistów rachunkowości zarządczej, pomocny przy ocenie poziomu świadomości kosztów pracowników, po przeprowadzeniu podobnych badań w swoich przedsiębiorstwach. Wynikami takiego badania w zakresie świadomości kosztów wśród kierowników niższych szczebli powinni być zainteresowani członkowie zarządu wdrażający koncepcję zarządzania kosztami i dla osiągnięcia strategicznego celu - wzrost wartości firmy.

2. Opis badania empirycznego (...)

3. Wyniki badań własnych (...)

4. Analiza wyników badań własnych i wnioski (...)