ZDZISŁAW FEDAK, TADEUSZ NAUMIUK

Rachunek kosztów prowadzony wyłącznie dla celów kontroli jest stosunkowo prosty. Wystarcza ujęcie kosztów według wyodrębnionych w schemacie organizacyjnym komórek, odpowiedzialnych za koszty w nich powstałe.

Natomiast jeżeli rachunek kosztów prowadzi się dla ustalenia cen lub/i rentowności produktów - a tak dzieje się bardzo często - to o doborze miejsc powstania, nośników kosztów oraz sposobów (metod) kalkulacji w znacznej mierze decyduje typ prowadzonej przez jednostkę działalności wytwórczej lub usługowej, określanej w skrócie jako typ produkcji.

Typ produkcji, o czym dalej, w dużym stopniu wyznacza:
a)przedmiot produkcji - co się wytwarza, oraz
b)charakter (technologia) produkcji - jak się wytwarza.

Ad a) Zależnie od przedmiotu produkcji wyodrębnia się zazwyczaj przemysły:
- wydobywcze, które pozyskują dobra przyrody - surowce (są to m.in. kopalnie węgla, soli, miedzi, siarki, kamieniołomy, wydobycie nafty i gazu),
- wytwórcze, wytwarzające energię (np. elektryczną, gaz) lub materiały wyjściowe do dalszej produkcji (są to np. huty, cegielnie, cementownie, rafinerie, tartaki, wytwórnie kwasu siarkowego, papiernie, garbarnie, przędzalnie, młyny, cukrownie),
- przetwórcze, wytwarzające dobra konsumpcyjne i inwestycyjne (są to np. wytwórnie mebli, obuwia, odzieży, porcelany i szkła, farmaceutyczne, kosmetyków, browary), i inwestycyjne (są to np. stocznie, fabryki maszyn, środków transportu).

Ad b) Z uwagi na charakter procesów produkcji można rozróżnić technologie powodujące zmianę:
- postaci tworzywa (surowca, materiału) wyjściowego na skutek jego rozdzielenia (np. rozdrobnienia, filtracji, rozkroju, rozbioru), łączenia (np. spawania, klejenia, tkania, mieszania, zespolenia gwoździami, śrubami, a także syntezy chemicznej) lub przekształcenia formy (np. przez walcowanie, prasowanie, wytop, wyciąganie, wydmuchiwanie następujące na zimno lub gorąco),
- cech fizyko-chemicznych produktu w stosunku do tworzywa wyjściowego drogą procesów mechanicznych, termicznych, chemicznych i innych,
- miejsca znajdowania się (przemieszczania) tworzywa (np. wydobycie surowców z ziemi na powierzchnię, przesył energii), bez zmiany jego postaci i zawartości.

Dla organizacji rachunku kosztów istotne jest, że:
- w przemysłach wydobywczych nie ma materiałów podstawowych,
- jedno przedsiębiorstwo, odpowiednio do stopnia jego koncentracji pionowej, może obejmować zarówno miejsca powstania kosztów wytwórcze (np. fabryka maszyn - odlewnię, fabryka włókiennicza - przędzalnię), jak i przetwórcze (np. fabryka maszyn - zużywający odlewy wydział mechaniczny i montażu, fabryka włókiennicza - zużywającą przędzę tkalnię i wykańczalnię); z reguły w przypadkach takich konieczne jest wyodrębnienie - jako nośnika kosztów - półfabrykatów,
- odmienność technologii stosowanych w ramach procesu produkcji stanowi na ogół przesłankę do wyodrębnienia miejsc powstania kosztów.

Zależnie od tego jaka jest wielkość (skala) danego rodzaju produkcji, liczba odmian (asortymentów) i powtarzalność wytwarzanych w okresie produktów (wyrobów, półfabrykatów), wyróżnia się produkcję: masową, seryjną i jednostkową.

Produkcję masową charakteryzuje powtarzalność. Produkcja ta może być:
- jednorodna - kiedy to wytwarza się na dużą skalę powtarzalnie jeden rodzaj produktu (np. nawozy), co rzutuje na rodzaj stosowanych urządzeń i maszyn; może być on wytwarzany w jednej lub kilku po sobie następujących fazach (etapach, procesach) produkcji,
- zróżnicowana, obejmując wytwarzanie w dużych ilościach, wielu (kilku, kilkunastu) wykonywanych albo równolegle, obok siebie lub kolejno, po sobie, odmian (asortymentów) pokrewnych produktów, różniących się jednak wsadem surowców i materiałów lub/i częściowo sposobem wytwarzania; i w tym przypadku produkcja może następować w jednej lub kilku fazach.

Produkcja masowa wykonywana jest z reguły dla anonimowych odbiorców, a jej przedmiotem są produkty mające stały zbyt na rynku, jak np. energia elektryczna, cieplna, woda, materiały budowlane (np. cement, wapno, gips, cegła, materiały podłogowe, pokryciowe itp.), wyroby hutnicze, papier, nawozy sztuczne, cukier, wydobycie różnego rodzaju kopalin.

Z kolei przy produkcji seryjnej rozróżnia się produkcję wielkoseryjną (zbliżoną do masowej - zróżnicowanej, ale różnica polega na tym, że w kolejnej serii wytwarza się inny rodzaj produktu, choć może on być podobny do produktu objętego poprzednią serią), średnioseryjną oraz małoseryjną (zbliżoną do jednostkowej, o której dalej). Cechą produkcji seryjnej jest jej ograniczona powtarzalność, a kryterium odróżnienia produkcji wielkoseryjnej od średnioseryjnej i małoseryjnej stanowi wielkość serii, a więc liczba objętych nią produktów. Trzeba jednak pamiętać, że wielkość serii jest w poszczególnych branżach różna. Na przykład seria 10 000 sztuk jednakowego rodzaju narzędzi może być uznana za produkcję małoseryjną, gdy natomiast objęcie serią 10 obrabiarek jednakowego rodzaju - za produkcję średnioseryjną. Seryjnie wytwarza się różne dobra powszechnego użytku, jak np. meble i sprzęt gospodarstwa domowego, farby, lakiery, lekarstwa, wyroby z tworzyw sztucznych, wyroby przemysłu włókienniczego (tkaniny, odzież, pościel i bieliznę), przemysłu skórzanego (obuwie, galanteria), samochody i inne wyroby motoryzacyjne, wagony, wyroby przemysłu elektronicznego (telewizory, radioodbiorniki itp.), spożywczego, np. spirytusowego, mleczarskiego, cukierniczego.

Produkcja jednostkowa (i często małoseryjna), polega z kolei na wytwarzaniu - najczęściej niepowtarzalnie - pojedynczych produktów, wykonywanych z reguły na indywidualne zamówienie odbiorców, jak np. nietypowe urządzenia wnętrz, obiektów publicznych (teatry, kina, obiekty kultu religijnego, obiekty reprezentacyjne, jak: ambasady, sądy, siedziby organów władzy, hotele, restauracje), obiekty inżynierii lądowej i wodnej, budynki mieszkalne i przemysłowe, statki, turbiny, niektóre rodzaje maszyn, programy informatyczne, prace badawczo-rozwojowe itp.

Z punktu widzenia organizacji rachunku kosztów istotne znaczenie praktyczne ma podział na produkcję:
- masową i wielkoseryjną,
- małoseryjną i jednostkową.

Produkcja średnioseryjna zajmuje miejsce pośrednie między masową i wielkoseryjną a małoseryjną i jednostkową i wymaga zaliczenia do jednego z tych dwóch typów - zależnie od okoliczności.

Niekiedy w danej jednostce stosuje się jednocześnie różne typy produkcji. Na przykład duża i samowystarczalna fabryka włókienniczo-odzieżowa wytwarza wielkoseryjnie przędzę, średnioseryjnie - tkaniny z tych przędz, zaś małoseryjnie - odzież z tych tkanin.

Może też wystąpić sytuacja, że obok siebie wytwarza się wyroby indywidualnie lub w krótkich seriach (np. gobeliny, artystyczne wyroby ze szkła, porcelany, zestawy mebli itp.) oraz wielkoseryjnie - dywany, wyroby ze szkła i porcelany itp. Wymaga to uwzględnienia przy organizowaniu rachunku kosztów.

(...)