EDWARD KOSAKOWSKI

Jednym z podstawowych obowiązków pracodawców, jako płatników, jest obliczanie i pobór miesięcznych zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych (zwany dalej pdof) oraz składek na ubezpieczenia zdrowotne. Rozliczenia pdof i składek zdrowotnych od różnego rodzaju wypłat i świadczeń na rzecz pracowników i innych osób wiążą się ściśle z szeroko rozumianym otwarciem i prowadzeniem ksiąg w 2004 r.

Już rozliczenie pierwszej wypłaty lub świadczenia w 2004 r. musi nastąpić według zasad i reguł obowiązujących w tym roku, a więc uwzględniać wszelkie zmiany, jakie weszły w życie od 1.01.2004 r. Ich zakres merytoryczny i jakościowy, a szczególnie związany ze spełnianiem przez zakłady pracy szeroko rozumianych obowiązków płatnika, jest na rok 2004 wyjątkowo duży i różnorodny.

Zmiany jakie weszły w życie w 2004 roku wynikają głównie z ustaw:

- z 12.11.2003 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 202, poz. 1956),

- z 23.01.2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia (Dz. U. nr 45, poz. 391, nr 73, poz. 660 i nr 202, poz. 1956),

- z 24.04.2003 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. nr 96, po. 874 i nr 202, poz. 1956),

- z 27.06.2003 r. o utworzeniu Wojewódzkich Kolegiów Skarbowych oraz o zmianie niektórych ustaw regulujących zadania i kompetencje organów oraz organizację jednostek organizacyjnych podległych ministrowi właściwemu do spraw finansów publicznych (Dz. U. nr 137, poz. 1032).

Zmiany te, w zakresie w jakim dotyczą obowiązków płatników pdof, mimo że są dość liczne:

a) z jednej strony - wprowadzają m.in. szereg uproszczeń i nowych rozwiązań, głównie dzięki:

- nadaniu wielu regulacjom nowego brzmienia, co porządkuje system rozliczeń pdof i czyni go bardziej przejrzystym,

- nowym zasadom potrącania kosztów uzyskania przychodów ze stosunku pracy oraz niektórych innych przychodów, głównie z działalności wykonywanej osobiście,

- ujednoliceniu terminów i sposobu rozliczeń zaliczek na pdof oraz kwot podatku zryczałtowanego pobieranych przez płatników;

b) z drugiej strony - zwiększają obciążenia podatkowe, jak również nakładają nowe dodatkowe obowiązki; wynika to m.in. z:

- zamrożenia na 2004 r. skali podatkowej oraz jej przedziałów wyznaczających granice dochodów opodatkowanych według poszczególnych stawek podatkowych,

- podwyższenia stawki zryczałtowanego podatku od dywidend i innych przychodów z tytułu udziału w zyskach osób prawnych (z 15 % do 19%),

- likwidacji względnie ograniczenia zakresu wielu zwolnień przedmiotowych bądź też określenia nowych, trudniejszych do spełnienia warunków stosowania zwolnień dotychczas obowiązujących.

Ponadto na rok 2004, a więc w okresie od 1.01.2004 r. do 31.12.2004 r., ulega podwyższeniu z 8% do 8,25% wysokość składki na ubezpieczenie zdrowotne (art. 199 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu zdrowotnym).

W znowelizowanej od 1.01.2004 r. ustawie o pdof, której artykuły przywołuje się dalej bez określania nazwy ustawy, zmieniono treść oświadczenia składanego zakładowi pracy przez pracowników (32 ust. 3) przed pierwszą wypłatą wynagrodzenia w roku podatkowym - dla celów obliczania miesięcznych zaliczek na podatek dochodowy (wzór PIT-2).

Wprawdzie oświadczenia takiego nie składa się, jeżeli stan faktyczny wynikający z oświadczenia złożonego w latach poprzednich nie uległ zmianie, ale ze względu na zmianę niektórych warunków uprawniających zakład pracy do obniżenia miesięcznej zaliczki na pdof o 1/12 kwoty zmniejszającej podatek w pierwszym przedziale skali podatkowej, celowa wydaje się aktualizacja oświadczeń, w ramach czynności wykonywanych przez płatnika w związku z otwarciem ksiąg na 2004 r.

Niezaktualizowanie oświadczeń przed pierwszą wypłatą wynagrodzenia w 2004 r. może w przyszłości, na skutek kontroli podatkowej bądź skarbowej, okazać się dla płatnika zbyt kosztowne.

Warto również, aby płatnicy zwrócili uwagę na zmianę właściwości rzeczowej naczelników urzędów skarbowych (US), jaka nastąpiła z 1.01.2004 r. w związku z wejściem w życie rozporządzenia Ministra Finansów z 19.11.2003 r. w sprawie terytorialnego zasięgu działania oraz siedzib urzędów skarbowych i dyrektorów izb skarbowych (Dz. U. nr 209, poz. 2027).

Dotyczy to szczególnie podatników, będących płatnikami pdof, określonych w art. 5 ust. 9b ustawy z 21.06.1996 r. o urzędach i izbach skarbowych (Dz. U. nr 106, poz. 489, z późn. zm.; zmiana ostatnia: Dz. U. z 2003 r. nr 137, poz. 1302), którzy z dniem 1.01.2004 r. przechodzą pod właściwość wyspecjalizowanych US ds. obsługi tzw. "dużych podatników". Przypomnijmy, że właściwością rzeczową wyspecjalizowanych US objęte są:

1) podatkowe grupy kapitałowe, o których mowa w art. 1a ustawy o pdop,

2) banki,

3) zakłady ubezpieczeń (w zakresie tym nie mieszczą się jednak ZUS oraz KRUS),

4) jednostki działające na podstawie przepisów o obrocie papierami wartościowymi oraz przepisów o funduszach inwestycyjnych,

5) jednostki działające na podstawie przepisów o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych

6) oddziały lub przedstawicielstwa przedsiębiorstw zagranicznych,

7) osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, tj. uzyskujące przychody dla celów podatku dochodowego, a więc z wyjątkiem spółek cywilnych oraz osobowych spółek handlowych, które:

a) w ostatnim roku podatkowym, a zatem w roku 2002 r. lub roku podatkowym kończącym się w 2002 r. - jeżeli jest to rok podatkowy inny niż rok kalendarzowy, osiągnęły przychód netto, w rozumieniu przepisów o rachunkowości, ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług o równowartości co najmniej 5 mln euro według kursu średniego ogłaszanego przez NBP na koniec roku obrotowego (kurs ten na 31.12.2002 r. wynosił 4,0202 - tabela 251/A/NBP/2002 r.),

b) jako rezydenci , biorą bezpośrednio lub pośrednio udział w zarządzaniu przedsiębiorstwami położonymi za granicą lub w ich kontroli, albo posiadają udział w kapitale takich przedsiębiorstw,

c) są zarządzane bezpośrednio lub pośrednio przez nierezydenta2 lub nie-rezydent dysponuje co najmniej 5% głosów na zgromadzeniu wspólników albo na walnym zgromadzeniu,

d) jako rezydenci (w rozumieniu jak wyżej) jednocześnie bezpośrednio lub pośrednio biorą udział w zarządzaniu podmiotem krajowym i podmiotem zagranicznym w rozumieniu innych ustaw lub w jego kontroli, albo posiadają jednocześnie udział w kapitale takich podmiotów.

Podatnicy spełniający te kryteria powinni byli do 15.10.2003 r. zawiadomić dotychczasowego naczelnika US o zmianie właściwości (wzór zawiadomienia określa załącznik do rozporządzenia Ministra Finansów z 23.09.2003 r. - Dz. U. nr 175, poz. 1487).

Zmiana właściwości miejscowej następuje z urzędu, a więc wola podatnika i dopełnienie lub zaniechanie przez niego określonych czynności nie mają znaczenia prawnego dla określenia właściwości US.

Zmiana właściwości rzeczowej organu podatkowego dla tych podatników (płatników pdof) nie wpływa natomiast na sposób i tryb rozliczania składek na ubezpieczenie zdrowotne, a także składek na ubezpieczenia społeczne (emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe, regulowane ustawą z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz. U. nr 137, poz. 887, z późn. zm.; zmiana ostatnia: Dz. U. z 2003 r. nr 190, poz. 1864).

2. Skala podatkowa i wysokość podatku

W 2004 r. pdof pobiera się - jak dotąd - od podstawy jego obliczenia według progresywnej trzystopniowej skali podatkowej, przy czym bez zmian pozostały zarówno dotychczasowe wysokości stawek podatkowych (19%, 30% i 40%), przedziały skali wyznaczające granice dochodów opodatkowanych według poszczególnych stawek, jak również kwota zmniejszenia podatku przewidziana w pierwszym przedziale tej skali.

Obowiązująca na rok 2004 skala podatkowa jest zatem następująca (tabela 1):

Tabela 1

Skalę tę stosuje się do opodatkowania dochodów osób fizycznych ze wszystkich opodatkowanych źródeł przychodów określonych w art. 10, z wyjątkiem dochodów opodatkowanych w sposób zryczałtowany.

Podatek dochodowy, obliczony według tej skali, w pierwszej kolejności obniża się o kwotę składki na powszechne ubezpieczenie zdrowotne:

1) opłaconej w roku podatkowym bezpośrednio przez podatnika zgodnie z przepisami o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym,

2) pobranej w roku podatkowym przez płatnika zgodnie z przepisami o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym.

Obniżenie to nie obejmuje jednak składek, których podstawę wymiaru stanowi:

- dochód (przychód) wolny od podatku dochodowego na podstawie art. 21 (np. renty, odprawy, odszkodowania, niektóre świadczenia, wynagrodzenia ze środków pomocy zagranicznej), 52 i 52a (niektóre dochody kapitałowe) oraz

- dochód, od którego na podstawie przepisów Ordynacji podatkowej zaniechano poboru podatku.

Kwota składki na ubezpieczenie zdrowotne, o którą zmniejsza się podatek, nie może w 2004 r. przekroczyć 7,75% podstawy jej wymiaru. Wobec podwyższenia składek ubezpieczeń zdrowotnych do 8,25%, 0,5% składki liczonej od podstawy wymiaru podlega pokryciu (potrąceniu) z dochodu ubezpieczonego, tj. wynagrodzenia. Więcej na ten temat - rozdz. 6 niniejszego artykułu.

Na 2004 r. nie nastąpiła waloryzacja skali podatkowej, dlatego nie uległy zmianie parametry podatkowe wyznaczane wielkościami tej skali.

Kwota 530,08 zł, zmniejszająca kwotę podatku w pierwszym przedziale skali podatkowej:

a) odpowiada zwolnieniu od podatku dochodu (po zaokrągleniu do pełnych dziesiątek groszy) w wysokości:

- 2 789,90 zł w skali roku, bądź

- 232,50 zł w skali miesiąca.

Podatnicy samodzielnie rozliczający się z US z tytułu pdof, tj. uzyskujący dochody opodatkowane na podstawie skali podatkowej z działalności gospodarczej (art. 14) oraz z najmu lub dzierżawy (art. 44 ust. 1), powinni - bez wezwania - wpłacać w ciągu roku podatkowego zaliczki na podatek dochodowy, jeżeli ich dochód przekroczy w ciągu 2004 r. - 2 789,90 zł;

b) wyznacza kwotę obniżki miesięcznej zaliczki na podatek od dochodów ze stosunku pracy, rent, emerytur itp. w wysokości 44,17 zł (530,08 zł : 12 miesięcy).

3. Zaliczki od przychodów ze stosunku pracy (...)

4. Opodatkowanie innych dochodów niż ze stosunku pracy(...)

5. Przekazywanie zaliczek(...)

6. Zasady obliczania składki na ubezpieczenia zdrowotne(...)