JULIUSZ KAMIŃSKI

Obowiązująca od początku maja ustawa o VAT wprowadziła istotne zmiany w zasadach rozliczania VAT, co zrodziło różne problemy, związane ze stosowaniem w praktyce przepisów tej ustawy. W dalszej części przedstawimy niektóre z nich. Zdaniem naszym w niektórych przypadkach, przedstawionych dalej, nieodzowne są zmiany w ustawie, aby doprowadzić do jednoznaczności przepisów, gdyż aktualne brzmienie powoduje spory interpretacyjne.

Umowa użyczenia a VAT

Istotna wątpliwość dotyczy stosowania - lub braku obowiązku stosowania przepisów o VAT - do czynności wykonywanych w ramach umowy użyczenia. W praktyce umowy użyczenia są zawierane stosunkowo często. Przykładowo umowy takie zawierają dostawcy niektórych towarów, gdy dla sprzedaży tych towarów niezbędne jest stosowanie określonych urządzeń. Na przykład sprzedawcy kawy oddają do korzystania nabywcom kawy, prowadzącym lokale gastronomiczne, ekspresy do kawy. Producenci lodów oraz napojów - oddają do korzystania sprzedawcom detalicznym szafy chłodnicze lub dystrybutory, niezbędne do sprzedaży tych towarów. Browary wyposażają sklepy i puby w różnego rodzaju sprzęt, ułatwiający sprzedaż.

Zanim przedstawimy zagadnienie warto przypomnieć, że zgodnie z art. 710 K.c. umową użyczenia użyczający zobowiązuje się zezwolić biorącemu, przez czas oznaczony lub nieoznaczony, na bezpłatne używanie oddanej mu w tym celu rzeczy.

W praktyce gospodarczej wielokrotnie zawierane są umowy, które strony traktują jako umowy użyczenia, gdyż nie przewidują one wprost odpłatności, tymczasem nie są one takimi umowami, ponieważ za oddanie towaru do używania następuje ekwiwalentne świadczenie. Przykładowo dotyczy to sprzętu biurowego (w tym komputerów) przekazywanego agentom przez towarzystwa ubezpieczeń; przekazanie takie następuje z zaznaczeniem, że agent nie będzie agentem innego towarzystwa niż oddającego sprzęt do używania. Podobnie niekiedy dotyczy to wyposażenia lokali gastronomicznych.

W niniejszym opracowaniu mowa jest o skutkach bezspornych umów użyczenia.

Dla dalszych rozważań istotne jest także to, że: ,,użyczenie jest umową, na podstawie której użyczający (komodant) zobowiązuje się zezwolić biorącemu (komodatariuszowi) - przez czas oznaczony albo nie oznaczony - na bezpłatne używanie oddanej mu w tym celu rzeczy. Cechą charakterystyczną użyczenia, odróżniającą je od zbliżonego typologicznie najmu, ale za to upodobniającą do darowizny, jest ujęta w opisie ustawowym nieodpłatność oraz motyw bezinteresowności; dlatego wyłącznym obowiązkiem użyczającego pozostaje znoszenie używania rzeczy przez biorącego oraz powstrzymywanie się od jakichkolwiek czynności unicestwiających lub tylko ograniczających jego - wynikające z umowy - uprawnienie"1.

Także w innym komentarzu do kodeksu cywilnego wskazano, że: ,,świadczenie użyczającego, polegające na znoszeniu używania rzeczy przez biorącego, zbliża użyczenie do najmu (…). Nieodpłatny charakter użyczenia zbliża tę umowę do darowizny. Używający nie dokonuje wszakże, odmiennie niż darczyńca, przysporzenia kosztem swojego majątku, jako że użyczone pozostaje w jego majątku".

Należy podzielić pogląd doktryny prawa cywilnego, że użyczenie ma zbliżony charakter do najmu.

Z tej kwalifikacji użyczenia (bezpłatne używanie rzeczy przez pewien okres) wynika, że czynność tę można zakwalifikować - na gruncie przepisów o VAT do usług o charakterze podobnym do usług najmu, dzierżawy lub leasingu (jest to pojęcie stosowane w ustawie o VAT). W niektórych zresztą aktach prawnych bezpośrednio obok siebie wymienia się czynności następujące w wykonaniu umów najmu oraz użyczenia (także to potwierdza pogląd o zbliżonym charakterze tych czynności). Przykładowo w art. 74 ust. 4 pkt 3 ustawy z 4.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tj. Dz. U. z 2002 r. nr 80, poz. 904 z późn. zm.) mowa jest o rozpowszechnianiu, w tym użyczeniu lub najmie, programu komputerowego lub jego kopii.

Wróćmy teraz do problemu, czy zawarcie umowy użyczenia wywołuje skutki w zakresie VAT. Dla wyjaśnienia tej wątpliwości przede wszystkim ustalenia wymaga, czy czynność wykonywana w związku z zawarciem umowy użyczenia stanowi przedmiot opodatkowania VAT, gdyż należy ją uznać za dostawę towarów lub świadczenie usług.

(...)

Zwolnienie od VAT niektórych indywidualnych użytkowników usług na dostęp wdzwaniany i szerokopasmowy do internetu oraz usług transmisji danych i wiadomości (...)

Data rozliczenia podatku w razie wewnątrzwspólnotowego nabycia środków transportu (...)