PIOTR WÓJTOWICZ , AGNIESZKA BANIA

Problematyka analizy punktów krytycznych, a więc związków zachodzących między rozmiarami sprzedaży (produkcji, obrotu) a kosztami stałymi i zmiennymi, zwana także analizą CVP (Cost-Volum-Profit) albo BEP (Break-Even Point), należy do zagadnień często omawianych w literaturze z ekonomiki przedsiębiorstwa i rachunku kosztów. Nie jest więc zamiarem autorów wyważanie otwartych drzwi.

Celem artykułu jest natomiast przypomnienie podstawowych założeń i zależności dotyczących tej analizy oraz ich skonfrontowanie z praktyką. Stąd w artykule położono szczególny nacisk na analizę punktów krytycznych, jeżeli struktura asortymentowa oferowanych do sprzedaży (wytwarzanych) produktów jest złożona.

2. Założenia analizy punktów krytycznych i podstawowe zależności

W każdej jednostce gospodarczej przychody ze sprzedaży, koszty i zyski zależą (są funkcją) od rozmiaru działalności oraz struktury sprzedaży. Istnieje zatem możliwość liczbowego sformułowania odpowiednich zależności, co może być pomocą przy podejmowaniu decyzji, co i ile produkować i sprzedawać. Temu celowi służy właśnie analiza punktów krytycznych. Może ona być przeprowadzana zarówno dla jednostki gospodarczej wytwarzającej określone produkty (wyroby, usługi), jak i zajmującej się sprzedażą towarów (np. hurtownia). Przystępując do takiej analizy, trzeba koniecznie pamiętać, że jest ona obwarowana wieloma założeniami, których niespełnienie powoduje, że wyniki analizy stają się w praktyce bezużyteczne.

Po pierwsze: zakłada się, że koszty działalności jednostki gospodarczej mają charakter zarówno kosztów stałych, jak i zmiennych, przy czym struktura kosztów pozostaje niezmienna w okresie objętym analizą. Analiza CVP dotyczy więc krótkich okresów, przy czym przez krótki okres rozumie się okres, w którym nie uległa zmianie technologia działalności oraz nie zmieniły się istotnie zdolności wytwórcze, te czynniki bowiem w głównej mierze kształtują wartość kosztów stałych. Oczekuje się zatem, że koszty całkowite można opisać funkcją liniową, w której rolę zmiennych objaśniających pełnią rozmiary produkcji i udział sprzedaży poszczególnych produktów w strukturze asortymentowej.

Po drugie: zakłada się, że cała produkcja może zostać sprzedana, czyli nie ma zapasów. Dzięki takiemu założeniu unika się problemu wyceny zapasu produktów i aktywowania w zapasach części wartości kosztów stałych. W praktyce założenie to jest w większości przypadków nieprawdziwe, dobrze więc jeśli chociaż zapasy z okresu na okres pozostają na zbliżonym poziomie.

Po trzecie: zakłada się, że ceny sprzedaży w analizowanym okresie pozostają niezmienione. Wobec tego założenia oraz założenia o stałości kosztu zmiennego na jednostkę produktu jednostkowa marża brutto realizowana na sprzedaży produktów (towarów) będzie stała. Marża ta stanowi tę część przychodu ze sprzedaży, która po pokryciu kosztów zmiennych pozostaje na pokrycie kosztów stałych i ewentualny zysk ze sprzedaży. W następstwie przyrost zysku albo zmniejszenie straty zależą od wzrostu łącznej marży brutto. Marża ta - jak wspomniano - musi starczyć na pokrycie kosztów stałych, a pozostała kwota - to wartość zysku na sprzedaży, z którego pokrycia wymagają koszty ogólnego zarządu, nadwyżka pozostałych kosztów operacyjnych i finansowych nad odpowiednimi przychodami oraz zyski i straty nadzwyczajne.

(...)