ANDRZEJ MALCZUK, ANITA ZALEWSKA-ULMAN

W myśl rozporządzenia nr 1606/2002 w sprawie stosowania Międzynarodowych Standardów Rachunkowości, zatwierdzonego przez Parlament Europejski i Radę Unii Europejskiej, wszystkie spółki będące emitentami papierów wartościowych dopuszczonych do publicznego obrotu na rynkach regulowanych Unii Europejskiej zostały - jak wiadomo - zobowiązane do sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych zgodnie z MSR za okresy sprawozdawcze rozpoczynające się od i po dniu 1.01.2005 roku. Rozporządzenie pozostawia do uznania państw członkowskich UE czy:

a) rozszerzą one obowiązek lub udzielą prawa stosowania przy sporządzaniu sprawozdań finansowych MSR - zamiast ustawodawstwa krajowego na:

- skonsolidowane sprawozdania finansowe grup kapitałowych nienotowanych na giełdzie,
- jednostkowe sprawozdania finansowe jednostek:
- notowanych na giełdzie,
- nienotowanych na giełdzie, ale należących do jednostek zainteresowania społecznego (są to zwłaszcza banki i zakłady ubezpieczeń),
- innych,

a dalej

b) odroczą wymóg stosowania MSR do roku 2007 w odniesieniu do spółek będących wyłącznie emitentami dłużnych papierów wartościowych dopuszczonych do publicznego obrotu na rynku regulowanym państwa członkowskiego.

Jednocześnie, choć nie bez opóźnień, Komisja Europejska zaakceptowała wszystkie MSR za wyjątkiem - mimo znowelizowania - MSR 32 "Instrumenty finansowe: ujawnianie i prezentacja" oraz MSR 39 "Instrumenty finansowe: ujmowanie i wycena". Powszechne stosowanie w UE MSR - na razie jednak obowiązkowe tylko w odniesieniu do skonsolidowanych sprawozdań finansowych - można uznać za przesądzony kierunek rozwoju.

Na tym tle dość niedogodna jest sytuacja zakładów ubezpieczeń (ZU), gdyż prace nad pierwszym w historii MSR dotyczącym umów ubezpieczenia zostały dopiero niedawno zakończone przez Radę. 31 marca 2004 roku Rada MSR wydała nowy, długo oczekiwany Międzynarodowy Standard Sprawozdawczości Finansowej nr 4 - umowy ubezpieczenia (ang. IFRS 4: Insurance Contracts), przynoszący istotne zmiany zasad rachunkowości stosowanych przez ZU . Dodać warto, że rozstrzygnięcie najbardziej kontrowersyjnych zagadnień, wobec trudności uzgodnienia stanowisk, przesunięto na termin późniejszy, do tzw. "fazy II" prac nad ostateczną wersją standardu. Ponadto, 17.12.2003 roku Rada opublikowała znowelizowane wersje MSR 32 i MSR 39, wprowadzające istotne zmiany do klasyfikacji i prezentacji różnic z wyceny instrumentów finansowych .

Jak widać prace nad wdrożeniem tych, nadzwyczaj istotnych dla ZU standardów, w tym także przygotowanie danych porównawczych za wcześniejsze okresy obrachunkowe, będą musiały być przeprowadzone przez ZU w iście ekspresowym tempie. Przeciwko tak szybkim zmianom protestują zresztą europejscy giganci ubezpieczeniowi, apelując do Komisji Europejskiej o sprolongowanie terminu wprowadzenia MSSF 4 w stosunku do ZU do czasu wdrożenia niezbędnych dostosowań w zakresie systemów sprawozdawczości finansowej i zarządczej.

MSR a polskie zakłady ubezpieczeń

Wobec przystąpienia Polski do Unii Europejskiej warto poddać analizie znaczenie nowych ustaleń i zasygnalizowanie trendów zmian jakie czekają polskie ZU. Najbardziej istotne wydają się dwa zagadnienia:

- zakres w jakim MSR będą obowiązywać polskie ZU,
- stopień zgodności z MSR regulacji w zakresie rachunkowości, obecnie obowiązujących polskie ZU.

Zagadnienie pierwsze sprowadza się do ustalenia, które polskie ZU i od kiedy miałyby sporządzać sprawozdania finansowe według MSR. Bezwzględny obowiązek stosowania MSR od 1 stycznia 2005 roku - jak wspomniano - dotyczy skonsolidowanych sprawozdań jednostek, które są emitentami papierów wartościowych dopuszczonych do publicznego obrotu na rynkach regulowanych UE. Według stanu obecnego są to Towarzystwo Ubezpieczeń i Reasekuracji Warta SA oraz Towarzystwo Ubezpieczeniowe Europa SA Natomiast PZU SA zostałoby objęte tym wymogiem po wejściu na giełdę.

Można również przypuszczać, że od ZU działających w Polsce przygotowania sprawozdań finansowych zgodnie z MSR wymagać będą dla celów konsolidacji spółki "matki", których akcje bądź dłużne papiery wartościowe są notowane na rynkach UE. W związku z tym potrzeba przygotowania w krótkim czasie informacji finansowych zgodnych z MSR stałaby się powszechną praktyką większości ZU prowadzących działalność na polskim rynku.

W Ministerstwie Finansów trwają obecnie prace mające na celu określenie, jakie jednostki będą musiały a jakie mogły stosować MSR zamiast odpowiednich postanowień ustawy o rachunkowości i wydanych na jej podstawie rozporządzeń. Naszym zdaniem, charakter działalności ZU oraz fakt, że stanowią one jednostki zaufania publicznego, z czym wiąże się potrzeba ochrony interesów osób, które oddały swoje środki w zarząd ZU, uzasadnia stosowanie przez nie MSR, jako lepiej odzwierciedlających rzeczywistą sytuację.

Nie wiadomo tylko czy tak prowadzona rachunkowość miałaby charakter "oficjalny", a więc sprawozdania finansowe sporządzane zgodnie z MSR podlegałyby zatwierdzaniu, publikacji itp., czy też odpowiednie przekształcenie następowałoby pozaksięgowo, gdyż "oficjalną" byłaby rachunkowość, w tym sprawozdawczość finansowa, sporządzana według polskich przepisów.

W związku z tym powstaje drugie istotne zagadnienie: jakie zmiany w przepisach dotyczących rachunkowości, w tym sprawozdawczości finansowej, obowiązujących ZU w Polsce, spowoduje przejście na MSR.

Obecnie głównymi aktami prawnymi, regulującymi zasady rachunkowości ZU, są ustawa z 29.09.1994 r. o rachunkowości (Dz. U. z 2002 r. nr 76, poz. 694 z późn. zm.) oraz rozporządzenie Ministra Finansów z 8.12.2003 r. w sprawie szczególnych zasad rachunkowości zakładów ubezpieczeń (Dz. U. z 2003 r. nr 218, poz. 2144), którego celem wydania było dostosowanie przepisów o rachunkowości ZU do Dyrektyw Unii Europejskiej, a także MSR. W zakresie lokat ZU obowiązuje również rozporządzenie Ministra Finansów z 12.12.2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych (Dz. U. z 2001 r. nr 149, poz. 1674 z późn. zm.), zawierające rozwiązania oparte na poprzedniej wersji MSR 32 i MSR 39, które - jak wspomniano - uległy niedawno dość istotnym modyfikacjom.

Podsumowując: obecnie wiążące ZU polskie zasady rachunkowości są spójne, ale wymagają dalszych dostosowań wobec zmian MSR. Nie wydaje się - na razie - możliwe rozwiązanie, w myśl którego ZU stosowałyby bezpośrednio MSR. Wynika to przede wszystkim z tego, że dotychczas wydane MSR (łącznie z MSSF 4 umowy ubezpieczenia) nie regulują w całości specyfiki działalności ubezpieczeniowej.

Specyfika działalności ubezpieczeniowej (...)

Etapy prac nad MSSF dla umów ubezpieczenia (...)

Co przynosi MSSF 4 ("faza I") (...)

MSSF ("faza II") (...)

Pozostałe konsekwencje (...)