ROMUALD JAKUBOWSKI

Użyte w tytule hasło "ZPK" to znany wszystkim profesjonalistom skrót określenia "Zakładowy Plan Kont", który - zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 3a ustawy o rachunkowości, zwanej dalej ustawą - ustala wykaz kont księgi głównej, przyjęte zasady klasyfikacji zdarzeń, zasady prowadzenia kont ksiąg pomocniczych oraz ich powiązania z kontami księgi głównej. Natomiast treść pojęcia "polityka rachunkowości" może budzić zdziwienie, wątpliwości i pytania. Jest ono zdefiniowane w art. 3 ust. 1 pkt 11 ustawy jako "wybrane i stosowane przez jednostkę i odpowiednie do jej działalności, rozwiązania dopuszczone przepisami ustawy, zapewniające wymaganą jakość sprawozdań finansowych". Pojęcie to w zestawieniu słów "Zasady (polityka) rachunkowości" pojawia się w art. 4 ust. 3 pkt 1 i ust. 4 w art. 5 oraz w art. 10 ust. 1 ustawy, w którym czytamy: Jednostka powinna posiadać dokumentację opisującą w języku polskim przyjęte przez nią zasady (politykę) rachunkowości, a w szczególności dotyczące: (...) 2) metod wyceny aktywów i pasywów oraz ustalania wyniku finansowego w zakresie, w jakim ustawa pozostawia jednostce prawo wyboru, oraz 3) sposobu prowadzenia ksiąg rachunkowych (...).

Tekst ten zachęca do dyskusji na temat, jak powinna wyglądać taka dokumentacja, bo obserwacje rzeczywistości, poczynione podczas badania przez nas sprawozdań finansowych licznych przedsiębiorstw, nasuwają - ogólnie biorąc - bardzo różne, ale przeważnie złe oceny.

W opisie dokumentacji zasad rachunkowości dominuje, wbrew zapisom ustawy, jeden element - wykaz kont syntetycznych. Wynika to wprost z istoty wykazu, stanowi on bowiem najważniejszą, bezwzględnie konieczną "konstrukcję nośną" każdego - bez wyjątku - systemu rachunkowości. Od jego jakości zależy w dużym stopniu funkcjonowanie w jednostce całego organizmu - systemu rachunkowości.

Natomiast idąc w głąb systemu i docierając do jego podsystemów i modułów, tworzących skomplikowaną sieć powiązań systemowych, stwierdza się, że jakość opisów tych członów gwałtownie maleje. W krańcowych przypadkach nie ma w ogóle zarządzenia ustalającego plan kont jednostki wraz z uzupełniającymi dyspozycjami organizacyjnymi, a księgowość działa w oparciu o tradycję i kwalifikacje księgowego. Ale trafiają się też inne sytuacje. W przypadku przedsiębiorstw o złożonej strukturze i księgowych mających odpowiednie kwalifikacje obserwujemy zaawansowane opisy systemu, które określają rzeczywiste zasady budowy i funkcjonowania rachunkowości.

Z punktu widzenia wymogów prawa, określonych przepisami art. 10 ustawy, dokumentację systemu rachunkowości można oceniać tylko na podstawie bardzo ogólnych kryteriów, stwierdzając, czy rodzaje wymaganej przepisami dokumentacji istnieją - czy nie. Sformułowania ustawowych wymagań są tak złożone i wieloelementowe, że dopuszczają pełną dowolność opisu faktycznego stanu zawartego w dokumentacji systemu rachunkowości.

Tymczasem dla wszystkich zainteresowanych, a zwłaszcza prowadzących księgowość i biegłych rewidentów, istnieje realna potrzeba określenia na piśmie przyjętej polityki rachunkowości tak w warstwie merytorycznej, tj. stosowanych zasad wyceny, jak i technicznej, tj. sposobu prowadzenia ksiąg rachunkowych.

(...)