EDWARD KOSAKOWSKI

Pomimo dość głębokich zmian powszechnego systemu ubezpieczeń zdrowotnych, które weszły w życie od 1.04.2003 r. na mocy ustawy o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia (zwanej dalej ustawą o ubezpieczeniu zdrowotnym), składki na te ubezpieczenia są nadal bezpośrednio powiązane z podatkiem dochodowym od osób fizycznych (pdof) , a dokładniej - z jego wysokością.

Wynika to z istoty tego systemu, który obowiązuje w Polsce od 1.01.1999 r., a w myśl którego (art. 35 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu zdrowotnym) składkę na powszechne ubezpieczenie zdrowotne odlicza się od:

- pdof obliczonego na podstawie skali podatkowej, określonej w art. 27 ust. 1 updof - na zasadach przewidzianych w tej ustawie;

- zryczałtowanego podatku dochodowego z tytułu dochodów osiąganych przez osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą oraz przez osoby duchowne - na zasadach określonych w ustawie o tym podatku .

Składki na ubezpieczenie zdrowotne rozliczane są z ZUS za okresy miesięczne. W tych też okresach, w ramach rozliczeń zaliczkowych, odlicza się je w ciągu roku podatkowego od zaliczek na pdof. Jest to istotne dla pracodawców, którzy to z mocy updof oraz ustawy o ubezpieczeniu zdrowotnym, ustanowieni zostali zarówno płatnikami pdof, jak i składek na ubezpieczenia zdrowotne, a także i społeczne. Są oni zobowiązani do obliczania, poboru i wpłaty składek ubezpieczeniowych oraz pdof od zatrudnionych pracowników, uzyskujących od nich przychody z tytułu pracy.

W rozliczeniach pdof jednym z podstawowych obowiązków pracodawców, jako płatników, jest rozliczenie w ustawowo określonych przypadkach rocznego podatku za podatnika. Rozliczenie roczne pdof za pracownika oraz wypełnienie przez płatnika szeregu innych obowiązków z tym związanych wchodzi w zakres szeroko rozumianych zamknięć rocznych.

Ustalenie za pracownika rocznego zobowiązania podatkowego od łącznego dochodu uzyskanego przezeń w zakładzie pracy nie powinno następować mechanicznie, lecz stanowić okazję do sprawdzenia jego poprawności i usunięcia błędów popełnionych przy obliczaniu miesięcznych zaliczek na pdof w ciągu roku (dla przypomnienia ich zasady obliczania omówiono w punkcie 2).

Ujawnione podczas zamknięć rocznych błędy w rozliczeniach zaliczkowych pdof mogą być poprawione drogą skorygowania uprzednio złożonych deklaracji podatkowych. Prawo do korekty deklaracji wynika z art. 81a § 2 pkt 1 Ordynacji podatkowej i przysługuje, jeżeli w złożonej deklaracji płatnik wykazał:

- podatek pobrany w wysokości mniejszej lub większej od należnej,

- podatek należny w wysokości mniejszej lub większej od pobranej.

Taka zasada korygowania deklaracji podatkowych przez płatników, obowiązuje od początku 2003 r. Uprzednio prawo do korekty było znacznie ograniczone i przysługiwało wyłącznie wtedy, gdy płatnicy w złożonej deklaracji wykazali oraz wpłacili podatek w wysokości wyższej od pobranego.

Skorygowanie deklaracji następuje przez złożenie korygującej deklaracji wraz z dołączonym do niej uzasadnieniem przyczyn korekty (art. 81 Ordynacji). Płatnicy (a także podatnicy) od dnia 1.01.2003 r. mogą składać korekty deklaracji również wtedy, jeżeli nie wpływa to na wysokość kwoty nadpłaty lub zwrotu podatku.

Jednak uprawnienie do korekty deklaracji:

- ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania podatkowego lub kontroli podatkowej oraz w okresie między zakończeniem kontroli a wszczęciem postępowania - w zakresie zobowiązań podatkowych, których dotyczy postępowanie lub kontrola,

- przysługuje nadal - w zakresie, w jakim w toku postępowania podatkowego lub kontroli podatkowej nie stwierdzono naruszenia prawa lub nie wydano decyzji określającej wysokość zobowiązania podatkowego.

Zakład pracy rocznym obliczeniem podatku obejmuje wyłącznie pracowników, którzy złożą do 15.01.2004 r. oświadczenie PIT-12 , traktowane na równi z rocznym zeznaniem podatkowym. Roczne obliczenie następuje odrębnie dla każdego pracownika na formularzu PIT-40 , sporządzanym w terminie do końca lutego 2004 r.

Rocznym obliczeniem podatku obejmuje się następujące rodzaje przychodów, uzyskanych w danym zakładzie pracy:

- wynagrodzenia i inne przychody ze stosunku pracy (art. 12),

- zasiłki pieniężne z ubezpieczenia społecznego wypłacane przez zakład pracy (art. 20),

- przychody z działalności wykonywanej osobiście (art. 13),

- przychody z praw autorskich (art. 18),

- inne przychody, od których zakład pracy przy ich wypłacie miał obowiązek pobrać zaliczkę na podatek dochodowy.

(Szczegółowe zasady rocznego obliczenia pdof określa art. 37 i 38 ust. 3 i 4).

Do obowiązków pracodawcy, związanych z rocznym obliczeniem pdof, należy ponadto sporządzenie (poczynając od dochodów za rok 2003) w terminie do 31.01.2004 r. imiennych informacji, odrębnie dla każdego podatnika:

- PIT-11 - o uzyskanych przez podatnika dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek - dla podatników (pracowników), którym nie wypełniano formularza PIT-40 (art. 39 ust. 1). Informacją PIT-11 obejmuje się wszystkie dochody uzyskane w zakładzie pracy, które podlegają opodatkowaniu na podstawie skali podatkowej, określonej w art. 27 ust. 1,

- PIT-8B - o wysokości dochodu i pobranych zaliczkach - dla podatników niebędących pracownikami płatnika,

- PIT-8C o wypłaconych podatnikowi należnościach lub świadczeniach, od których płatnik nie był zobowiązany do pobrania zaliczek na pdof lub pobrania zryczałtowanego podatku dochodowego (art. 42a). Chodzi tu o wypłaty należności lub świadczeń o charakterze pieniężnym, jak i niepieniężnym, określonych w art. 20 ust. 1, z wyjątkiem dochodów (przychodów) wolnych od podatku dochodowego na podstawie art. 21, 52 i 52a oraz dochodów, od których na podstawie przepisów Ordynacji podatkowej zaniechano poboru podatku.

(Wzory informacji PIT-11, PIT-8B i PIT-8C zawierają odpowiednio załączniki nr 21, 17 i 18 rozporządzenia Min. Fin. z 11.12.2002 r.).

Wszystkie wymienione formularze sporządza się w trzech egzemplarzach i przekazuje do 31.01.2004 r. podatnikowi i urzędowi skarbowemu (dalej US), którym kieruje naczelnik właściwy według miejsca zamieszkania podatnika (w przypadku osób zagranicznych właściwy w sprawach opodatkowania osób zagranicznych).

Trzeci egzemplarz pozostaje w aktach płatnika.

Odmiennie niż pdof rozlicza się natomiast składkę zdrowotną z ZUS. Nie następuje tu bowiem rozliczenie roczne, które dawałoby możliwość obliczenia należnej składki od podstawy wymiaru ustalonej za cały rok i zmniejszenia rocznego pdof o tak obliczoną składkę. Stąd też do podstawowych obowiązków pracodawców - płatników składek na ubezpieczenie zdrowotne - związanych z ich obsługą należy:

- obliczenie należnej składki,

- obniżenie pdof o kwotę naliczonej składki,

- rozliczenie oraz terminowa wpłata do ZUS należnych składek ubezpieczeniowych, za każdy miesiąc kalendarzowy,

- przesłanie do ZUS dokumentów zgłoszeniowych, deklaracji rozliczeniowych i korygujących, a także innych dokumentów i informacji.

Z pdof powiązane zostały także - jak już wspomniano - składki na ubezpieczenia społeczne (emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe) uregulowane ustawą z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych , zwaną dalej ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych. W odróżnieniu jednak od składek na ubezpieczenia zdrowotne składki na ubezpieczenia społeczne zmniejszają w części pokrywanej przez ubezpieczonego dochód, stanowiący podstawę opodatkowania pdof, w tym także miesięcznych zaliczek na podatek pobieranych w ciągu roku.

Podstawa wymiaru pdof stanowi dla większości grup ubezpieczonych zarazem podstawę wymiaru składek najbardziej powszechnych ubezpieczeń społecznych, tj. emerytalnego i rentowych, a także - z niewielkimi różnicami - podstawę obliczenia składki na ubezpieczenia zdrowotne.

Stąd też, ze względu na powiązania składek na ubezpieczenia społeczne oraz na ubezpieczenie zdrowotne z pdof, przy obliczaniu wysokości składek ubezpieczeniowych oraz ustalaniu wysokości dochodu do opodatkowania i należnego podatku wymagana jest duża uwaga i koordynacja uzupełniających się wzajemnie obliczeń.

Pracodawcom (zakładom pracy) za pełnienie funkcji płatnika pdof oraz z tytułu wypłat świadczeń z ubezpieczenia chorobowego przysługuje z mocy prawa zryczałtowane wynagrodzenie, zaliczane w momencie faktycznego otrzymania (w dniu wpłaty odpowiednio: kwoty podatku na rachunek US, kwoty składek na rachunek ZUS) do przychodów zakładów pracy . Od 1.04.2003 r. nie przysługuje natomiast już prawo do wynagrodzenia płatnikom składek zdrowotnych.

2. Zasady obliczania i poboru zaliczek na pdof (...)

3. Zasady obliczania składki na ubezpieczenia zdrowotne (...)

4. Przykład powiązania składek na ubezpieczenie zdrowotne z wysokością pdof (...)

5. Odpowiedzialność płatnika podatku dochodowego oraz składek na ubezpieczenia zdrowotne (...)