KAZIMIERZ ZADROŻNY

Przedmiotem artykułu są wyniki badań rachunku kosztów stosowanego w małych i średnich przedsiębiorstwach. Przedsiębiorstwa takie charakteryzują właściwe dla nich cechy ilościowe i jakościowe. Cechy ilościowe - to suma bilansowa, przychody oraz liczba zatrudnionych. Cechy jakościowe - to koncentracja własności i zarządzania w jednym ręku (funkcje właścicielskie i kierownicze pełni niewielka liczba osób, a często jedna osoba), nieliczne źródła dochodów (ograniczony zakres produkcji lub usług), prosta ewidencja księgowa.

Powstaje pytanie: czy małym i średnim przedsiębiorstwom potrzebny jest rachunek kosztów, a jeżeli tak, to jakie sposoby tego rachunku najlepiej odpowiadają ich potrzebom?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba najpierw określić zadania i zakres rachunku kosztów.

Rachunek kosztów to ta część składowa systemu księgowości, której przedmiotem są koszty, a więc - z księgowego punktu widzenia - zapisy dokonywane na kontach zesp. 4 "Koszty według rodzaju" i/lub zesp. 5 "Koszty według typów działalności i ich rozliczenie", a dalej na kontach zesp. 6 "Produkty i rozliczenia międzyokresowe" oraz 70-1 "Koszty sprzedanych produktów".

Zwyczajowo poza obrębem rachunku kosztów działalności pozostają pozostałe koszty operacyjne oraz koszty finansowe.

Koszty dzielą się na dwie grupy:

- na wpływające w całości na wynik finansowy okresu (są to np. koszty zarządu, handlowe, sprzedaży, działalności operacyjnej, której nie towarzyszy powstanie produktów),

- na kreujące wartość produktów (wyrobów, usług) koszty wytworzenia.

W każdym przypadku zadaniem rachunku kosztów jest kompletne ujęcie kosztów okresu.

Jeżeli w jednostce całość poniesionych kosztów wpływa na wyniki okresu, to dochodzi zadanie rozpoznania ich składowych, umożliwiające kontrolę kosztów i ułatwiające ich przewidywanie (preliminowanie, planowanie, budżetowanie) oraz wyodrębnienie tych kosztów, które są szczególnie traktowane dla celów podatkowych (np. niestanowiących kosztów uzyskania przychodów w całości lub po przekroczeniu limitu).

Jeżeli w jednostce powstają produkty, zarówno sprzedawane w całości jak i części, to dochodzą zadania dodatkowe, polegające na:

- ustaleniu kosztów wytworzenia produktów gotowych i niezakończonych, co w razie istnienia zapasów jest nieodzowne dla sporządzenia bilansu; zadanie to jest szczególnie ważne w przypadku wykonywania długotrwałej produkcji (np. maszyn, robót budowlanych), zawodzą wtedy bowiem inne metody ustalania stanów i wartości produkcji niezakończonej (przy prostej, powtarzalnej produkcji koszt wytworzenia produktów gotowych stanowi różnica między kosztami wytworzenia okresu i stanami produkcji niezakończonej na początek i koniec okresu, wycenionymi po kosztach planowanych lub inaczej skalkulowanych);

- ustaleniu kosztów poszczególnych produktów dla wyznaczenia ich ceny sprzedaży lub określeniu rentowności sprzedaży, jeżeli wytwórca nie ma praktycznie wpływu na poziom cen i musi się dostosować do cen istniejących na rynku.

Zakres realizacji tych zadań w praktyce może być różny. Rejestrowanie kosztów w ramach rachunkowości co najmniej w zesp. 4 jest niezbędne, gdyż bez tego nie może nastąpić kompletne ujęcie operacji i zamknięcie ksiąg, z czym wiąże się ustalenie wyniku finansowego.

Ewidencja kosztów ma również istotne znaczenie dla rozliczeń z budżetem, gdyż koszty ujęte w rachunkowości stanowią podstawę do ustalenia kosztów uzyskania przychodów, z czym - jak wspomniano - wiąże się wyodrębnienie w ewidencji kosztów, które w myśl przepisów podatkowych podlegają limitowaniu (reprezentacja i reklama) lub nie stanowią kosztów uzyskania przychodów.

(...)