STANISŁAW KOC

Redakcja

W myśl ustawy o rachunkowości:

1. Środki trwałe - to kontrolowane przez jednostkę rzeczowe aktywa trwałe i zrównane z nimi, o przewidywanym okresie ekonomicznej użyteczności dłuższym niż rok, kompletne i zdatne do użytku w momencie oddania do używania, przeznaczone na potrzeby działalności statutowej jednostki.

Zalicza się do nich w szczególności:

a) nieruchomości - w tym grunty, prawo wieczystego użytkowania gruntu, budowle i budynki, a także będące odrębną własnością lokale, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego oraz spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego,

b) maszyny, urządzenia, środki transportu i inne rzeczy,

c) ulepszenia w obcych środkach trwałych,

d) inwentarz żywy.

Definicji tej odpowiada definicja środków trwałych przyjęta w Klasyfikacji Środków Trwałych stosowanej dla celów statystycznych.

Środki trwałe oddane do używania na podstawie umowy najmu, dzierżawy lub innej umowy o podobnym charakterze zalicza się do aktywów trwałych jednej ze stron umowy, zgodnie z warunkami określonymi w art. 3 ust. 4 u.o.r.

2. Wartości niematerialne i prawne - obejmują nabyte przez jednostkę, zaliczane do jej aktywów trwałych, prawa majątkowe nadające się do gospodarczego wykorzystania, o przewidywanym okresie ekonomicznej użyteczności dłuższym niż rok, przeznaczone do używania na potrzeby jednostki, a w szczególności:

a) autorskie prawa majątkowe, prawa pokrewne, licencje,

b) prawa do wynalazków, patentów, znaków towarowych, wzorów użytkowych oraz zdobniczych,

c) know-how,

d) koncesje,

jak również wartość firmy oraz koszty zakończonych powodzeniem i przewidzianych do wdrożenia prac rozwojowych. Również wartości niematerialne i prawne oddane do używania na podstawie umowy najmu, dzierżawy lub innej umowy o podobnym charakterze zalicza się do aktywów trwałych jednej ze stron umowy, zgodnie z warunkami określonymi w art. 3 ust. 4 u.o.r.

Zarówno środki trwałe jak też wartości niematerialne i prawne z chwilą oddania do używania powinny być wprowadzone na odpowiednie konta (01 "Środki trwałe", 02 "Wartości niematerialne i prawne") i objęte bieżącą ewidencją stanów oraz ich zmian.

Poprawnie prowadzona ewidencja księgowa środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych powinna zapewnić informacje, przewidziane w przepisach podatkowych, określających treść tego rodzaju ewidencji.

W ustawach z 15.02.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (zwanym dalej pdop) oraz z 26.07.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (zwanym dalej pdof) określono natomiast enumeratywnie środki trwałe oraz wartości niematerialne i prawne, które podlegają amortyzacji lub kiedy to ich amortyzacja nie stanowi kosztu uzyskania przychodu. Zakres środków trwałych oraz tytułów wartości niematerialnych i prawnych pod kątem ich amortyzacji podatkowej omówiono dalej.

W świetle zawartych w rozpatrywanych ustawach definicji środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych warto zwrócić uwagę, że:

1. Środki trwałe mogą być nabywane jako nowe (w przypadku maszyn i urządzeń - fabrycznie nowe) lub używane. Sposób sfinansowania nabycia - własne środki, aporty, kredyty lub pożyczki, dotacje, darowizny - nie wpływa na sposób ich zakwalifikowania.

2. Środki trwałe jednostki obejmują również:

- budynki i budowle wzniesione na cudzym gruncie,

- ulepszenia dokonane w cudzym obiekcie (tzw. inwestycje w obcych środkach trwałych), którym może być budynek i budowla, ale także maszyna

lub urządzenie, pod warunkiem, że obcy obiekt w którym wykonano roboty będzie użytkowany przez jednostkę dłużej niż rok, a ulepszenie polegało na modernizacji, adaptacji, przebudowie, rozbudowie lub rekonstrukcji, o koszcie wyższym niż 3500 zł, zwiększającej wartość użytkową tego obiektu.

3. Odmiennie niż w u.o.r., w myśl przepisów podatkowych do środków trwałych:

zalicza się także:

a) inwestycje w nieruchomości,

b) obiekty przekazane przez finansującego w podatkowy leasing finansowy, jeżeli księgowo jest to najem lub dzierżawa (leasing operacyjny) - są to jednak przypadki zupełnie wyjątkowe,

nie zalicza się:

a) spółdzielczego prawa do lokalu użytkowego oraz spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkaniowego; są to z punktu widzenia prawa podatkowego nadal wartości niematerialne i prawne,

b) prawa wieczystego użytkowania gruntów; ustawy podatkowe nie określają sposobu jego kwalifikacji a jedynie stanowią, że amortyzacja tego prawa nie jest kosztem uzyskania przychodu,

c) inwentarza żywego,

d) obiektów przyjętych przez korzystającego w leasing finansowy, jeżeli podatkowo ma on charakter najmu lub dzierżawy (leasingu operacyjnego).

Niemniej w myśl u.o.r. środki trwałe można uznać za objęte najmem lub dzierżawą (leasingiem operacyjnym - figurują one wtedy w księgach finansującego) choć zostały przyjęte w leasing, który w myśl prawa bilansowego ma charakter finansowego, jeżeli podatkowo leasing taki jest traktowany jako operacyjny, zaś przyjęcie w używanie nastąpiło:

- na podstawie umów zawartych przed 1.01.2002 r. - co dotyczy wszystkich jednostek,

- na podstawie umów zawartych po 1.01.2002 r. - co jednak dotyczy tylko tych korzystających, którzy są jednostkami nie mającymi obowiązku poddania swoich rocznych sprawozdań finansowych badaniu i ogłaszaniu.

W obu przypadkach jest to prawo jednostek, nie zaś ich obowiązek.

4. Definicji środków trwałych nie odpowiadają:

- obiekty o przewidywanym okresie ekonomicznej przydatności dla jednostki krótszym niż rok,

- obiekty nabyte, które będą nadawały się do używania dopiero po dokonaniu ich remontu lub uzupełnieniu o brakujące części względnie ulepszeniu; są to środki trwałe (inwestycje) w budowie,

- obiekty postawione w stan likwidacji, nawet jeżeli nadal istnieją fizycznie (ujmowane są wtedy wyłącznie w ewidencji pozabilansowej),

- składniki majątkowe nabyte lub wytworzone - mające cechy środków trwałych - ale przeznaczone do sprzedaży; są to wyroby gotowe lub towary.

5. Odmiennie niż w u.o.r., podatkowo do wartości niematerialnych i prawnych:

nie zalicza się:

- koncesji (wydatki na ich nabycie stanowią bieżący koszt uzyskania przychodu),

zalicza się:

- spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego oraz spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu użytkowego.

6. Do wartości niematerialnych i prawnych nie wchodzą koszty organizacji, poniesione przy założeniu lub późniejszym rozszerzeniu spółki akcyjnej; zgodnie z u.o.r. koszty takie zmniejszają kapitał zapasowy do wysokości nadwyżki wartości emisyjnej (sprzedażnej) akcji nad ich wartością nominalną, a jeśli przekraczają tę nadwyżkę, to niepokryta ich część obciąża koszty finansowe. Natomiast według ustawy o pdop obciążają one bezpośrednio koszty uzyskania przychodów . Spółki akcyjne, które poniosły takie koszty do końca 2002 r. i jeszcze ich nie zamortyzowały, mogą je odpisać w koszty stopniowo, przez kilka lata - na dotychczasowych zasadach, albo jednorazowo w ciężar kosztów 2003 r.; w obu przypadkach są to koszty uzyskania przychodów.

7. Jednostki mogą nie zaliczać do środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych składników majątkowych oraz robót mających charakter ulepszeń (por. dalej), których wartość (dolna granica) nie przekracza 3500 zł. Wydatki poniesione na ich nabycie (a w przypadku środków trwałych również wytworzenie) stanowią koszty uzyskania przychodu w miesiącu oddania tych składników majątkowych do używania. Przyjęcie takiego rozwiązania także dla celów księgowych powinno znaleźć wyraz w ustaleniach zakładowego planu kont jednostki. Jeśli nie korzysta ona z tego przywileju, może dokonywać odpisów amortyzacyjnych od środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, których wartość początkowa nie przekracza 3500 zł, na zasadach ogólnych, albo jednorazowo w miesiącu oddania ich do używania lub w miesiącu następnym.

8. Jednostkom grożą sankcje, określone w art. 16e ustawy o pdop i art. 22e ustawy o pdof, za niezaliczenie do środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych składników majątkowych, które spełniają wymagane w tym zakresie kryteria. W szczególności chodzi o przedmioty i prawa o cenie wyższej niż 3500 zł, których przewidywany okres używania oceniono na krótszy niż rok, a później są one dłużej używane.

Klasyfikacja środków trwałych (...)

Wartość początkowa środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych (...)

Ulepszenie środków trwałych (...)

Zasady i metody amortyzacji środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych (...)

Stawki amortyzacyjne (...)

Środki trwałe oraz wartości niematerialne i prawne, których amortyzacja nie stanowi kosztu uzyskania przychodu (...)