MONIKA MARCINKOWSKA

Wydane w grudniu 2001 roku akty wykonawcze do ustawy o rachunkowości: rozporządzenie Ministra Finansów z 12.12.2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych (Dz. U. nr 149, poz. 1674, zwane dalej rozp. MF z 12.12.2001 r.) oraz rozporządzenie Ministra Finansów z 10.12.2001 r. w sprawie szczególnych zasad rachunkowości banków (Dz. U. nr 149, poz. 1673, zwane dalej rozp. MF z 10.12.2001 r.), wprowadzają nową w polskim prawie bilansowym kategorię ceny, stosowaną do wyceny aktywów i pasywów: skorygowaną cenę nabycia, zwaną też zamortyzowanym kosztem. Kategoria ta nie występuje w ustawie o rachunkowości, co powoduje powstanie specyficznej sytuacji prawnej - akt niższego rzędu wprowadza odrębne uregulowania (jest to zatem przypadek lex specialis derogat legi generali). Wynika to z faktu, że w momencie dostosowywania polskiego prawa bilansowego do Międzynarodowych Standardów Rachunkowości (MSR) obowiązywał jeszcze MSR 25 Inwestycje. Został on jednak wycofany i nie ma już zastosowania począwszy od sprawozdań za okresy rozpoczynające się 1 stycznia 2001 r. i później. Standard ten został zastąpiony zapisami kilku innych: MSR 38 Wartości niematerialne - w zakresie inwestycji w aktywa niematerialne, MSR 39 Instrumenty finansowe - ujmowanie i wycena - w zakresie inwestycji w instrumenty dłużne i kapitałowe oraz MSR 40 Nieruchomości inwestycyjne - w zakresie nieruchomości inwestycyjnych. Akty wykonawcze do ustawy o rachunkowości uwzględniają zatem postanowienia MSR, do których odwołuje się i sama ustawa, odsyłając do nich w sprawach nieuregulowanych w polskich przepisach i standardach (por. art. 10 ust. 3 ustawy).

Rozporządzenie MF z 12.12.2001 r. regulujące kwestie związane z instrumentami finansowymi zawiera następującą definicję:

- skorygowana cena nabycia (zamortyzowany koszt) - cena nabycia, w jakiej składnik aktywów finansowych lub zobowiązań finansowych został po raz pierwszy wprowadzony do ksiąg rachunkowych (wartość początkowa), pomniejszona o spłaty wartości nominalnej (kapitału podstawowego), odpowiednio skorygowana o skumulowaną kwotę zdyskontowanej różnicy między wartością początkową składnika i jego wartością w terminie wymagalności, wyliczoną za pomocą efektywnej stopy procentowej, a także pomniejszoną o odpisy aktualizujące wartość.

Skorygowaną cenę nabycia ustala się przy zastosowaniu tzw. efektywnej stopy procentowej, zdefiniowanej jako "stopa, za pomocą której następuje zdyskontowanie do bieżącej wartości związanych z instrumentem finansowym przyszłych przepływów pieniężnych oczekiwanych w okresie do terminu wymagalności, a w przypadku instrumentów o zmiennej stopie procentowej - do terminu następnego oszacowania przez rynek poziomu odniesienia. Efektywna stopa procentowa stanowi wewnętrzną stopę zwrotu składnika aktywów lub zobowiązania finansowego za dany okres. Przy wyliczeniu skumulowanej kwoty dyskonta aktywów finansowych i zobowiązań finansowych za pomocą efektywnej stopy procentowej uwzględnia się wszelkie opłaty płacone lub otrzymywane przez strony kontraktu".

Z kolei rozp. MF z 10.12.2001 r. regulujące szczególne zasady rachunkowości banków definiuje zamortyzowany koszt składnika aktywów finansowych jako: "wartość, w jakiej składnik aktywów finansowych lub zobowiązanie finansowe zostały wycenione w momencie początkowego ujęcia, pomniejszoną o spłaty kwoty kapitału oraz powiększoną lub pomniejszoną o umorzenia wszelkich różnic między wartością początkową a wartością w terminie zapadalności oraz pomniejszoną o odpisy z tytułu rezerw celowych, utraty wartości lub nieściągalności". Wartość tę należy ustalić wykorzystując tzw. efektywną stopę procentową, tj. "stopę, która dyskontuje oczekiwany strumień przyszłych płatności pieniężnych do bieżącej wartości bilansowej netto przez okres do zapadalności lub do momentu następnej rynkowej wyceny, stanowiącą wewnętrzną stopę zwrotu składnika aktywów lub zobowiązania finansowego za dany okres. Ustalenie tej stopy obejmuje wszystkie opłaty płacone lub otrzymywane przez bank".

Pojęcia te oraz ich definicje i zasady stosowania zaczerpnięto z MSR obowiązujących na 2001 r., regulujących zasady wyceny i wykazywania instrumentów finansowych: MSR 32 Instrumenty finansowe - ujawnianie i prezentacja i MSR 39 Instrumenty finansowe - ujmowanie i wycena. Kategoria ta pojawia się również w MSR 18 Przychody. MSR dookreślają efektywną stopę procentową jako "poziom dochodu w okresie do terminu zapadalności" (MSR 39), "efektywny dochód" lub "zrównoważony dochód do momentu upływu terminu płatności" (MSR 32), czy wreszcie "efektywną rentowność aktywów" (MSR 18) .

Wprowadzenie nowej kategorii ceny aktywów i zobowiązań podyktowane jest wymogiem ujmowania zdarzeń w księgach rachunkowych i wykazywania ich w sprawozdaniu finansowym zgodnie z ich treścią ekonomiczną (art. 4 ust. 1 ustawy o rachunkowości). Uwzględnienie odsetek (dyskonta, premii) od instrumentów finansowych dzięki zastosowaniu efektywnej stopy procentowej powoduje, że kwoty przychodów/kosztów przypadające na poszczególne okresy są odmienne, stała jest natomiast stopa rentowności aktywów/zobowiązań, co jest zgodne z sensem ekonomicznym tych kategorii. Gdyby zamiast efektywnej zastosowano nominalną stopę procentową, spowodowałoby to liniowe rozliczanie premii i dyskonta, czyli zrównanie kwot przychodów/kosztów w kolejnych okresach, wywołując wypaczenie wykazywanej rentowności. Wykazywane w kolejnych okresach przychody i koszty zostały zatem zniekształcone (zawyżone lub zaniżone).

2. Wycena aktywów i pasywów w skorygowanej cenie nabycia (...)

3. Przykłady kalkulacji skorygowanej ceny nabycia (...)