EDWARD KOSAKOWSKI

Do corocznych zmian w podatku dochodowym od osób fizycznych już się przyzwyczailiśmy, nigdy jednak ich wprowadzanie w życie nie nastąpiło tak szybko i nie wywołało tylu dyskusji i zamieszania, co zmiany na rok 2002. Dotyczą one w większym lub mniejszym stopniu wszystkich obywateli naszego kraju, będących podatnikami tego podatku, a przynosi je ustawa z 21.11.2001 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (Dz. U. nr 134, poz. 1509); zwana dalej ustawą z 21.11.2001 r. Zmiany - jak widać - dotyczą dwóch ustaw, regulujących zasady opodatkowania dochodów osobistych osób fizycznych, to jest ustawy z:

-> 26. 07. 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2000 r. nr 14, poz. 176, nr 22, poz. 270, nr 60, poz. 703, nr 70, poz. 816, nr 1104, poz.1104, nr 117, poz. 1228 i nr 122, poz. 1324 oraz z 2001 r. nr 4, poz. 27, nr 8, poz. 64, nr 52, poz. 539, nr 73, poz.764, nr 74, poz. 784, nr 88, poz. 961, nr 89, poz. 968, nr 102, poz.117, nr 1106, poz. 1150, nr 110, poz. 1190 i nr 125, poz. 1363 i 1370), zwanej dalej ustawą o pdof, oraz

-> ustawy z 20.11.1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (Dz. U. nr 144, poz. 930, z 2000 r. nr 104, poz. 1104 i nr 122, poz. 1324 oraz z 2001 r. nr 74, poz. 784, nr 88, poz. 961 i nr 125, poz. 1363 i 1369).

1. Zmiany w ustawie o pdof, ogólnie rzecz ujmując, polegają na:

- zamrożeniu na lata 2002-2003 progów podatkowych, wyznaczających wysokość poszczególnych przedziałów skali podatkowej; progi nie podlegają obecnie waloryzacji i pozostają takie same jak w roku 2001 (poza nieznacznym podwyższeniem kwoty zmniejszenia podatku w pierwszym przedziale skali),

- objęciu 20% zryczałtowanym podatkiem odsetek od lokat bankowych oraz innych przychodów od środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych lub od innych form oszczędzania, a także od dochodów z udziału w funduszach kapitałowych (inwestycyjnych i ubezpieczeniowych) osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej,

- likwidacji tzw. dużej ulgi mieszkaniowej (na budowę domu mieszkalnego, wkład budowlany i mieszkaniowy), ulgi na zakup gruntu pod budowę budynku mieszkalnego oraz na systematyczne oszczędzanie w kasie mieszkaniowej,

- wprowadzeniu nowej ulgi podatkowej, polegającej na możliwości odliczania od podstawy opodatkowania (a nie od podatku) faktycznie poniesionych w roku podatkowym wydatków na spłatę odsetek od kredytu (pożyczki), zaciągniętego na sfinansowanie inwestycji służącej zaspokojeniu własnych potrzeb mieszkaniowych.

Ponadto zmodyfikowano zasady stosowania ulgi na remont i modernizację mieszkań, ograniczono zakres stosowania niektórych zwolnień przedmiotowych, zmieniono zasady i wysokość obliczania kosztów uzyskania przychodów ze stosunku pracy oraz stosunków pokrewnych.

2. W ustawie z 20.11.1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne dostosowano przepisy do zmodyfikowanych rozwiązań ustawy o pdof.

Ponadto Minister Finansów w obwieszczeniu z 8.11. 2001 r. (M.P. nr 41, poz. 666) ogłosił kwotę limitu przychodów z działalności gospodarczej za rok 2001, warunkującą prawo do opodatkowania w formie tzw. ryczałtu ewidencjonowanego, oraz określił obowiązującą w 2002 r. wysokość stawek karty podatkowej oraz kwartalnych stawek ryczałtu od przychodów osób duchownych (proboszczów i wikariuszy).

W 2002 r. ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych mogą być objęte osoby fizyczne spełniające wszystkie kryteria objęcia tą formą opodatkowania, które w 2001 r.:

-> uzyskały przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej prowadzonej wyłącznie samodzielnie, nieprzekraczające 499 460 zł, albo

-> uzyskały przychody wyłącznie z działalności prowadzonej w formie spółki cywilnej osób fizycznych, a suma przychodów wspólników spółki z tej działalności nie przekroczyła 499 460 zł,

-> prowadziły działalność samodzielnie lub w formie spółki cywilnej osób fizycznych, z której przychody były opodatkowane wyłącznie w formie karty podatkowej lub za część roku były opodatkowane w formie karty podatkowej, a za część roku na ogólnych zasadach, a łączne przychody nie przekroczyły 499 460 zł.

(W roku 2001 limit ten wynosił 470 745 zł).

Osoby nadal uprawnione do stosowania w 2002 r. ryczałtu ewidencjonowanego obowiązują nowe formularze deklaracji, zeznań i informacji podatkowych, których wzory określa rozporządzenie Ministra Finansów z 31.10.2001 r. (Dz. U. nr 131, poz. 1460).

Przekroczenie w roku 2001 kwoty 499 460 zł powoduje utratę możliwości opodatkowania przychodów ryczałtem ewidencjonowanym i obowiązek przejścia w 2002 r. na tzw. "zasady ogólne" (opodatkowanie dochodów na podstawie skali podatkowej).

Na 2002 r. wzrósł także - z 47 074 zł do 49 945 zł - limit przychodów dla osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą w zakresie wytwórczości ludowej i artystycznej, wykonywanej osobiście lub z udziałem członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym.

Podatnicy rozpoczynający wykonywanie działalności w roku 2002, o ile nie korzystają z opodatkowania w formie karty podatkowej, opodatkowani są ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych - bez względu na wysokość przychodów.

Podatnicy ci mogą jednak zrzec się tej formy opodatkowania, jeżeli taki zamiar zgłosili urzędowi skarbowemu do 20.01.2002 r. lub do dnia poprzedzającego dzień rozpoczęcia działalności.

Utrata prawa do opodatkowania w formie ryczałtu ewidencjonowanego lub zrzeczenie się tej formy opodatkowania rodzi obowiązek prowadzenia podatkowej księgi przychodów i rozchodów według zasad określonych w rozporządzeniu Ministra Finansów z 15.12.2000 r. (Dz. U. nr 116, poz. 1222 oraz z 2001 r. nr 128, poz.1421).

3. Obowiązujące od 1.01.2002 r. zmiany ustawy o pdof wynikają także z jej nowelizacji, dokonanej ustawami z dnia:

-> 26.05.2001 r. o rentach strukturalnych w rolnictwie (Dz. U. nr 52, poz. 539),

-> 8.06.2001 r. o przeznaczeniu gruntów rolnych do zalesienia (Dz. U. nr 73, poz. 764),

-> 20.06.2001 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnionym w kopalniach węgla, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu oraz ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych i ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 89, poz. 968),

-> 20.07.2001 r. o zmianie ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 88, poz. 961),

-> 23.08.2001 r. o zmianie ustawy o rachunkowości oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 102, poz.1117),

-> 6.09.2001 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. nr 125, poz. 1370).

Istotne skutki na rok 2002 (głównie w zakresie opodatkowania dochodów z pozarolniczej działalności gospodarczej) wywołują także zmiany ustawy o pdof, dokonane ustawą:

- z 6.09.2001 r. o zmianie ustaw: o podatku dochodowym od osób fizycznych, o podatku dochodowym od osób prawnych oraz o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz. U. nr 106, poz. 1150), która weszła w życie z dniem 1.10.2001 r. , oraz (ale w znacznie mniejszym zakresie),

- z 25.07.2001 r. o krajowym systemie ewidencji gospodarstw rolnych i zwierząt gospodarskich oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. nr 125, poz. 1363), która obowiązuje od dnia 14.11.2001 r.

W niniejszym opracowaniu szczególną uwagę zwrócono na nowe, obowiązujące od początku 2002 r., przepisy związane z wykonywaniem funkcji płatnika pdof, głównie przez zakłady pracy zobowiązane do poboru zaliczek na ten podatek bądź kwoty podatku.

II. Skala podatkowa, limity i progi podatkowe

W 2002 r. pdof pobiera się - jak dotąd - od podstawy jego obliczenia według progresywnej, trzystopniowej skali podatkowej. Zachowano zarówno dotychczasową wysokość stawek podatkowych (19%, 30% i 40%), jak i skalę podatkową oraz jej przedziały wyznaczające granice dochodów opodatkowanych według poszczególnych stawek wobec odstąpienia na lata 2002-2003 od waloryzacji skali - wskaźnikiem wzrostu przeciętnego wynagrodzenia.

Natomiast podwyższona została, o około 5%, kwota zmniejszenia podatku przewidziana w pierwszym przedziale tej skali.

Obowiązująca na rok 2002 skala podatkowa jest zatem następująca:

Tabela 1

Skalę tę stosuje się do opodatkowania dochodów osób fizycznych ze wszystkich źródeł przychodów podlegających opodatkowaniu, określonych w art. 10 ustawy o pdof z wyjątkiem dochodów opodatkowanych w formach zryczałtowanych.

Podatek dochodowy, obliczony według tej skali, w pierwszej kolejności ulega obniżeniu o kwotę składki na powszechne ubezpieczenie zdrowotne:

1) opłaconej w roku podatkowym bezpośrednio przez podatnika zgodnie z przepisami o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym,

2) pobranej w roku podatkowym przez płatnika zgodnie z przepisami o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym.

Obniżenie to nie obejmuje jednak składek, których podstawę wymiaru stanowi dochód (przychód) wolny od pdof na podstawie art. 21 i 52 ustawy o pdof.

Wysokość składki na ubezpieczenie zdrowotne w 2002 r. wynosi według stanu prawnego z 10.12.2002 r. 8% podstawy jej wymiaru; w porównaniu do roku ubiegłego została ona podwyższona o 0,25%. Kwota składki na ubezpieczenie zdrowotne, o którą zmniejsza się podatek, stosownie do nowego brzmienia art. 27 ust. 2 ustawy o pdof - nie może jednak przekroczyć 7,75% podstawy wymiaru. Oznaczałoby to, iż wzrost o 0,25% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne jest finansowany z własnego dochodu podatkowego ubezpieczonego.

O ile nam jednak wiadomo, na ukończeniu są w Sejmie prace nad nowelizacją ustawy o ubezpieczeniach zdrowotnych, w wyniku której składka na ubezpieczenia ustalona zostanie prawdopodobnie też na poziomie 7,75%.

Pomimo zaniechania waloryzacji skali podatkowej na 2002 r. nastąpiła jednak zmiana parametrów podatkowych wyznaczanych dotychczas wielkościami tej skali.

1. Wzrasta kwota zmniejszająca podatek w pierwszym przedziale skali podatkowej do 518 zł 16 gr (w roku ubiegłym - 493 zł 32 gr).

Kwota 518 zł 16 gr, zmniejszająca kwotę podatku w pierwszym przedziale skali podatkowej:

-> odpowiada zwolnieniu od podatku kwoty dochodu (po zaokrągleniu do pełnych gr) w wysokości:

a) 2 727 zł 15 gr w skali roku bądź

b) 227 zł 26 gr w skali miesiąca.

Podatnicy samodzielnie rozliczający się z tytułu podatku dochodowego z urzędem skarbowym, tj. uzyskujący dochody z działalności gospodarczej, najmu i dzierżawy, ze stosunku pracy otrzymywanych z zagranicy emerytur i rent otrzymywanych z zagranicy bez pośrednictwa banków (art. 44 ust. 1 ustawy o pdop), którzy przekroczą w ciągu 2002 r. kwotę dochodu 2 727 zł 15 gr, powinni - bez wezwania - wpłacić w ciągu roku podatkowego zaliczki na podatek dochodowy;

-> wyznacza kwotę obniżki miesięcznej zaliczki na podatek od dochodów ze stosunku pracy, rent, emerytur itp. w wysokości 43 zł 18 gr (518 zł 16 gr : 12 miesięcy).

2. Wysokość kosztów uzyskania przychodów ze stosunku pracy, stosunku służbowego, pracy nakładczej oraz spółdzielczego stosunku pracy na lata 2002-2003 określono bezpośrednio w art. 10 ust. 2-5 ustawy z 21.11.2001 r. (w latach tych nie mają zastosowania dotychczas obowiązujące w tym zakresie przepisy art. 22 ust. 2, 2a i ust. 11 ustawy o pdof).

Koszty te są jednakowe dla wszystkich pracowników, a ich wysokość w 2002 r. wynosi - 96 zł 26 gr miesięcznie, a za rok podatkowy nie więcej niż 1 155 zł 12 gr. Jest to kwota podstawowa, przysługująca każdemu pracownikowi zatrudnionemu w jednym zakładzie pracy. Ulega ona zwiększeniu, jeżeli:

a) pracownik uzyskuje przychody z tytułu pracy równocześnie od kilku zakładów pracy (zatrudniony jest w kilku zakładach pracy); koszty uzyskania za rok podatkowy nie mogą wtedy przekroczyć łącznie 1 732 zł 72 gr;

b) miejsce stałego lub czasowego zamieszkania pracownika leży poza miejscowością, w której znajduje się zakład pracy (dotyczy pracowników dojeżdżających do pracy z innej miejscowości), a pracownik nie otrzymuje dodatku za rozłąkę; miesięczne koszty uzyskania przychodów wynoszą wtedy 120 zł 33 gr, a za rok podatkowy łącznie nie więcej niż 1 443 zł 90 gr;

c) pracownik uzyskuje przychody z tytułu pracy równocześnie od kilku zakładów pracy (zatrudniony jest w kilku zakładach pracy), a miejsce stałego lub czasowego zamieszkania pracownika leży poza miejscowością, w której znajduje się zakład pracy (dotyczy pracowników, dojeżdżających do pracy z innej miejscowości), pracownik nie otrzymuje zaś dodatku za rozłąkę, koszty uzyskania przychodu za rok podatkowy nie mogą wtedy przekroczyć łącznie 2 165 zł 90 gr.

Przedstawione zasady odliczania kosztów uzyskania od przychodów ze stosunku pracy stosuje się odpowiednio (art. 10 ust. 5 ustawy z 21.11.2001 r.):

- przy poborze miesięcznych zaliczek na podatek przez płatników,

- w rozliczeniu rocznym podatku dokonywanym za pośrednictwem zakładu pracy,

- w rocznym zeznaniu podatkowym składanym przez pracownika samodzielnie do urzędu skarbowego,

zgodnie z przepisami rozdziałów 7 i 8 ustawy o pdof.

W ustawie z 21.11.2001 r. (art. 10 ust. 4) przewidziano także możliwość ustalania kosztów uzyskania w wysokości faktycznych wydatków poniesionych przez pracownika na dojazd do pracy.

Z możliwości tej można jednak skorzystać tylko wtedy, gdy spełnione są jednocześnie następujące warunki:

a) wydatki na dojazd do zakładu pracy lub zakładów pracy są wyższe niż przysługujące roczne koszty uzyskania przychodów (w 2002 r., określone w art. 10 ust. 2 ustawy z 21.11.2001 r. - por. kol. 4 tabeli 2),

b) pracownicy dojeżdżają do pracy środkami transportu autobusowego, kolejowego, promowego lub komunikacji miejskiej,

c) faktycznie poniesione na dojazd do pracy wydatki, zostały udokumentowane wyłącznie imiennymi biletami okresowymi.

Odliczenia faktycznych kosztów, wynikających z imiennych biletów okresowych, mogą nastąpić tylko w rocznym rozliczeniu podatku, zarówno w zeznaniu rocznym składanym przez podatnika, jak i rocznym obliczeniu podatku sporządzonym przez płatnika (zakład pracy).

Wydatki te przyjmuje się do rozliczenia w pełnej wysokości poniesionej w roku podatkowym, niezależnie od tego czy zakupiony bilet okresowy dotyczy wyłącznie tego roku, czy też może być wykorzystywany również przez część roku następnego.

Zestawienie limitów kosztów uzyskania przychodów z tytułu pracy zawiera tabela 2.

Tabela 2

Koszty uzyskania przychodu wiążą się bezpośrednio z uzyskiwanym przychodem, stąd też potrąca się je wyłącznie w tym miesiącu, w którym podatnik (pracownik) pozostawał w stosunku pracy oraz świadczył pracę. Przysługują one pracownikowi w pełnej wysokości, bez względu na wymiar czasu pracy (pełny czy niepełny) i liczbę dni przepracowanych w danym miesiącu.

3. Zwiększyła się ze 136 zł do 143 zł kwota należności określona w umowie zawartej z osobą niebędącą pracownikiem płatnika, wypłacona jednorazowa przez płatnika z tytułu przychodów określonych w art. 13 pkt. 2 i 5-8 ustawy o pdof - od której pobierany jest zryczałtowany podatek dochodowy w wysokości 20% należności, bez pomniejszania o koszty uzyskania przychodów (chodzi tu o kwotę należności ustaloną w jednej umowie).

III. Najważniejsze nowości w ogólnych zasadach opodatkowania (...)

1. Opodatkowanie niektórych dochodów z kapitałów pieniężnych (...)

2. Zmiany dotyczące ulg na budownictwo mieszkaniowe (...)

3. Inne zmiany ogólnych zasad opodatkowania (...)

IV. Obliczanie i pobór miesięcznych zaliczek na podatek dochodowy (...)